Eroldayı
24.08.07, 07:06
;malatya malatya bulunmaz e?in hay?rl? olsun
Malatya Tarihi
Malatya çevresinin çok eskiden beri bir yerle?me alan? oldu?u bilinir. Malatya ovas?nda eski yerle?meleri belirten birtak?m y??ma tepelere (höyük) ve megalitik kal?nt?lara rastlan?r. Ba?l?ca yerle?meler, ovada tabii su deposu olan güneydeki da?lar?n ete?inden uzakla?mad? ve ?ehir birkaç defa yer de?i?tirdi?i halde, bütün tarih devirleri boyunca, ad?n? hemen hemen de?i?tirmedi. ?ehrin ilk kurulu? yeri bugünkü Malatya’n?n 4km. kuzeydo?usundaki Orduzu (Bahçeba??) kasabas? topraklar? içinde yer alan Aslantepe höyü?üdür. Son y?llarda ?talyan arkeologlar? taraf?ndan bu bölgede sistemli ara?t?rmalar yap?ld? ve ?ehrin eski tarihini ayd?nlatan önemli belgeler ele geçti. Aslantepe’de yap?lan kaz?larda, Neolitik ça?da yerle?ilmi? olan bu höyü?ün üst k?s?mlar?nda M.Ö. XIII. yy.da yap?lan bir Hitit saray? ile daha sonra Asurlu bir valiye ait saray?n kal?nt?lar? ortaya ç?kt?. Arkeolog L. Delaporte, burdaki Hitit ?ehrinin ad?n? Maldiya ?eklinde tespit etti.; bu ad Asur veya Urartu belgelerinde Milidya, Melid, Melidi ve Meliddu biçimlerinde geçer. Yüzy?llarca sonra bu eski yerle?menin yerini alacak Roma ?ehrine de Melita (veya Melitine) ad? verildi; bu ad? da müslüman devrinin Malatya’s? izledi. Ad?n anlam? bilinmemekle birlikte, Hitit kurulu?lar? aras?nda Malazia ve Malita gibi adlara rastlan?r, Aslantepe’de kurulan Hitit ?ehrinin çok daha eski bir neolitik yerle?menin yerini ald??? anla??lmaktad?r. Aslantepe ad?n?n da, burada ele geçen ve 1895’te yay?mlanan bir aslan av? sahnesini gösteren kabartma resimle ilgili oldu?u san?l?r. M.Ö.XII. yy. ba??na kadar Büyük Hitit devleti topraklar? içinde bulunan ?ehir, bu devletin M.Ö. 1190’a do?ru ortadan kalkmas?yla, küçük bir devlete ba?kent oldu; M.Ö. 1114’e do?ru Asur hükümdar? Tiglatpleser I taraf?ndan vergiye ba?land?. M.Ö. 1115-675 y?llar? aras?nda geçen 440 y?l içinde Malatya’da 23 hükümdar ad? tespit edildi. “Dana aya?? ?ehri” diye de tan?mlanan Malatya, bir süre Kargam?? krall???na ba?l? kald?, sonra tekrar Asurlulara vergi verdi; bundan sonra M.Ö. 800 y?llar?na do?ru Urartu (Haldi) devleti, M.Ö. 722’ye do?ru Asur hükümdar? Sargon II’nin eline geçerek halk? ba?ka yere sürüldü ve onlar?n yerine Basra körfezi taraflar?ndan esir al?nan halk yerle?tirildi; ayr?ca burada bir Asur saray? yapt?r?ld?. VII. yy.da, Asur devleti y?k?ld??? s?rada, halk?n?n ova içinde ba?ka yerle?me noktalar?na da??ld??? anla??l?r. Bununla birlikte M.S. I. yy.a do?ru burada kurulan Roma askeri kamp ?ehrine hemen ayn? ad? verilmi? olmas?, eski ?ehrin ad?n?n unutulmad???n? gösterir. Roma ?ehrine, yörenin ad? olan Melitene ismi verildi. Romal?lar, ?ehirlerini Hitit ?ehrinin 4 km. kuzeyinde, ondan 100m. kadar alçakta ova içinde kurararak surlarla çevirdiler. Bu ?ehir bugün Eski Malatya (Battalgazi) ad?yla tan?nan, ilçe merkezi, küçük bir kasaba durumundad?r. ?mparator Titus devrinde (I. yy.), bir Roma lejyonuna kamp olan Melitine, Trajanus (98-117) döneminde büyüdü, ?ehir haline geldi; Diocletianus (284-305) zaman?nda önemi artt?; ?mparator Constantinus taraf?ndan yapt?r?lan surlar 532’de Bizans imparatoru Justinianus taraf?ndan bitirildi ve kale-?ehir, imparatorlu?un do?u s?n?rlar? yak?n?nda büyük önem kazand?. Malatya, Sasani imparatorlu?unun sald?r?lar?na u?rad?, VII. yy.da, ?slam ordular? Malatya çevresinde göründü. Nitekim ?slam kumandan? ?yaz bin Ganim, ?im?at’ta (?am?at) bulundu?u s?rada Habib ibni Mesleme’yi göndererek Malatya’y? ele geçirdi; fakat Bizansl?lar ?ehri geri ald?lar. Muaviye, Suriye ve Elcezire valisi olunca, Habib, ani bir sald?r?yla Malatya’y? alarak (657-658), ?ehre bir süvari bölü?ü b?rakt? ve bir vali tayin etti; öte yandan Muaviye, Anadolu seferi s?ras?nda Malatya’ya gelerek buradaki muhaf?z say?s?n? artt?rd?. Bu suretle Malatya, Anadolu’ya kar?? yap?lan yaz seferlerinin genel karargahlar?ndan biri durumuna geldi. Bununla birlikte halife Abdülmelik ve Abdullah bin Zübeyr zaman?nda iç kar???kl?klar ç?k?nca, halk ?ehri b?rakt?; bundan yararlanan Rumlar buray? ele geçirerek tahrip ettiler. Daha sonra Malatya’ya Ermeniler ve aramca konu?an köylüler (Nabatiler) yerle?tiler (712). Bu suretle ?ehrin nüfusu artt? ve müslümanlarla ilgisi kuvvetlendi. Nitekim Halife Ömer, ?bni Ali, daha önce ?ehri terketmi? olan Turanda (Darende) halk?n? Malatya’ya yerle?tirdi ve Beni Amir kabilesinden Cenana bin el Haris’i buraya vali tayin etti. 740-741 y?l?nda Bizans generali A?kiva? kumandas?ndaki bir ordu ile Malatya üstüne yürüyerek, ?ehri ve yak?nlar?n? ya?malad?. Malatya halk? ?ehrin kap?lar?n? kapatarak El-Rusafe’de bulunan Halife Hi?am’a bir haberci yollad?. K?sa bir süre sonra Bizansl?lar çekildiler. Hi?am, bir süvari birli?i gönderdi, kendisi de Bizansl?lar?n üstüne yürüdü ve tahrip edilen ?ehir onar?l?ncaya kadar M alatya önünde karargah kurdu. 750-751’de ?mparator Konstantinos VI, Kopronymos, Ebu Müslim Horasani’nin Emevileri ?iddetle takip etti?i bir s?rada, f?rsattan faydalanarak, Kemah gibi Malatya üstüne de yürüdü. Halk?n Elcezire’den yard?m istemesi bir yarar sa?lamad?. Durumu ö?renen imparator, ?ehrin bo?alt?lmas?n? istedi. Halk sonunda çaresiz kalarak boyun e?di ve ta??yabildi?i yükü yan?nda götürerek Elcezire’ye çekildi. Bunun üstüne imparator ?ehri y?kt?. 756’da Abbasi halifesi Mansur devrinde Salih bin Ali bin Abdullah, Konstantinos’un kumanda etti?i 100.000 ki?ilik bir Bizans ordusunu yenerek Malatya’y? geri ald?. Bunu izleyen aylarda Halife, ye?eni imam Abdül Vahhab bin ?brahim’i Elcezire ve hudut valisi tayin etti. ?mam 758’de yan?nda Hasan bin Kahtaba ve 70.000 asker oldu?u halde buraya geldi; harap ?ehrin önünde karargah kurarak, getirdi?i i?çi ve duvarc?lara Malatya’y? yeniden kurdurdu; bir cami ile askerleri için büyük k??lalar yapt?rd?. 6 ay sonra ?ehrin yeniden kurulmas? tamamland?. Mansur, Malatya’ya 4.000 asker yerle?tirerek bunlara yüksek ücret ve geni? t?marlar verdi. 759’da, Muhammed bin ?brahim, ?ehri Bizansl?lardan korumak üzere, bir orduyla Malatya’ya geldi ve ?ehrin güvenli?ini sa?lad?, göç edenler geriye döndüler. Giri?ilen bir Bizans sald?r?s? Halife Harun-ür-Re?id taraf?ndan püskürtüldü. Memun zaman?nda, o?lu Elcezire valisi Abbas, Malatya’y? üs olarak kullanarak Bizansl?lara kar?? harekete geçti. 837 yaz?nda Bizans imparatoru Theophilos Ermenilere kar?? açt??? seferde Malatya’y? ya?ma ve tahrip ettirdi; dönü?te halk?n? esir olarak götürdü. Ertesi sene El-Mutas?m zaman?nda Malatya halk?, Af?in, emir Ömer bin Abdullah el-Akta ve 10.000 Türkün yard?m?yla birlikte hareket ederek imparator Theophilos’un kuvvetlerini Dazimon kalesi yak?n?nda yendi. Fakat Bizansl?lar 841’de Malatya havalisini ald?larsa da kalesini elde edemediler.
Nitekim IX. yy.?n ortalar?na do?ru Malatya’n?n bat? ve kuzeyindeki büyük k?sm?na yerle?en H?ristiyanl?kta ayr? bir mezhebe ba?l? Pavlikiyanlar, Bizansa kar?? isyan ettikleri zaman, Malatya emiri Ömer el-Akta onlar? korudu ve bunlar?n reislerine, bu bölge Argavan, Divri?i ve Amara gibi yeni kaleler kurdurdu. Bunu izleyen y?llarda yap?lan mücadeleler sonunda Ömer el-Akta bütün ordusuyla Merc el-Uskuf’ta (Uskuf çay?r?) Bizansl?lar taraf?ndan öldürüldü. Bunun üstüne imparator Basileios I, Tephrike ve Turanda (Darende) üstüne yürüdü; Zibatra ve Sumeysat’? yol ederek bugünkü Çirmikli suyunda karargah kurdu; fakat Malatya’y? ele geçiremedi; ku?atma s?ras?nda ordusu büyük kay?plara u?rad?. 916-917’de Malatya emiri Munis, buradan hareket ederek, Kappadokia’ya (Kayseri, Sivas) do?ru bir ak?n yapt?. 926-927’de Bizansl?lar kar?? harekete geçtiler. Ermeni asl?ndan Domestikos Joannes Kurkuas kumandas?ndaki kuvvetlerle Malatya topraklar?na girerek, ?ehrin surlar?na yakla?t?lar; geçtikleri yerleri yak?p y?karak ?im?at’a (?am?at) kadar ilerlediler. ?ehrin emiri, o?lu Ebu Hafs’? ve kumandan Ebul E?as’? Kurkuas’a göndererek, imparatora ba?l?l???n? bildirdi. Kurkuas, Malatya ve Sumaysat havalisini Ermeni reisi Meleh’e verdi; fakat Meleh, Musul Hemedan? emiri Nas?rüddevle’nin amcas? Saidüddevle taraf?ndan buradan at?ld?. Öte yandan 934’te Ebu Hafs ile Ebul E?as’?n ölümlerinden sonra Kurkuas ve Meleh, çift sur ve su dolu hendekle korunan Malatya önünde göründüler. Açl?ktan korkan ?ehir halk? Malatya’n?n teslimi için bunlarla görü?ürken, Rumlar, hileyle kuzey kap?s?ndan ?ehre girdiler ve buray? 19 may?s 934’te i?gal ettiler, halk ?ehri terk etti; surlar y?k?ld? ve böylece ?ehir her türlü sald?r?ya aç?k bir duruma geldi. Daha sonraki y?llarda Hemedan emiri Seyfüddevle birkaç kere Malatya topraklar?n? istila etti. 932’de yap?lan yeni Hemedan ak?nlar?yla bölge tahrip edildi.
?mparator Nikephoros Phokas, Suriye ve Yukar? Elcezire’yi al?nca, harap ve savunmas?z kalan ?ehri yeniden iskan etmek istedi. Ancak, Bizansl?lar, arap ak?nlar?ndan çekindikleri için buna raz? olmad?lar. Bunun üstüne, imparator Suriye’den h?ristiyan mezhebinden olan Yakubileri getirmeye karar verdi ve patrik Mar Yohannan Sarigta’ya Malatya ve çevresine yerle?ecek Yakubilerin rahats?z edilmeyeceklerini bildirdi. Bunun üstüne ?ehirde nüfus artt? (969); zamanla say?s? ço?alan manast?rlar kuruldu; 1100’e do?ru Malatya ve çevresinde 53 kilise ve 60.000 h?ristiyan oldu?u bilinmektedir. Fakat imparator Nikephoros Phokas sözünde durmad?. Bu durum Yakubileri yava? yava? Araplara yakla?t?rd?. ?mparator Joannes Tzimiskes, Nisaybin’e yapt??? seferde Malatya yak?n?ndan F?rat ?rma??na geçti (927). Bu s?rada isyan eden Bardas Skleros, Malatya’y? ele geçirdi; ?ehri imparator ad?na yöneten Strategos’u esir ald? ve kendisini basileus ilan etti. Daha sonra Bardas Skleros, 7 y?l Dicle üzerindeki adalardan birinde esir olarak kald?ysa da sonunda kaçt? ve Bedevilerin yard?m?yla, Malatya’ya geldi. 987’de ?ehrin valisini esir ald? ve yeniden kendisini basileus ilan etti. Fakat geçerken Skleros, gelece?in imparatoru Bardas Phokas, 14 eylül 987’de Malatya’dan 1008’de Hamdanilerden Ebul Heyca, Mirdasilerden Mansur Lulu’nun önünden kaçarak Malatya’ya s???nd? ve imparator taraf?ndan buraya vali tayin edildi.
Malatya, Bizans hakimiyetindeyken ?ehir Türk ak?nlar?na maruz kald?. Türkler ilk defa 1058’de ?ehir civar?nda göründüler; halk bunlardan kaçarak, yak?ndaki da?lara s???nd?, 3.000 ki?iden kurulu Türk kuvvetleri, emir Ebu Dinar kumandas?nda 10 gün süreyle ?ehir ve civar?n? ya?malad?. Fakat dönü?leri s?ras?nda Sasun bölgesi halk? taraf?ndan pusuya dü?ürülerek yok edildi. Türkler, imparator ?saak I (1057-1059) zaman?nda yeniden Malatya’ya girdiler ve halk?n? esir ederek götürdüler. Bunun üstüne ?saak’?n yerine geçen Konstantinos Dukas X, 1060’ta (veya 1061) Malatya’n?n iki sur ve hende?ini yeniden yapt?rd? ve ?stanbul’da oturan Malatya ileri gelenlerinden bir k?sm?n? do?duklar? ?ehre dönmelerini sa?lad?. Çok k?sa bir zamanda ?ehir yeniden onar?ld?. Ancak sürekli sald?r?lar yapan Türkler, burada büyük bir direnme görmediler; Malatya etraf?nda karargah kuran ordular, ba??bozuk kuvvetlerle Türkler üzerine yürümek için, F?rat’? geçmekten çekindiler. Bununla beraber Türkler, ?ehri ku?atmad?lar ve Kayseri’ye yürüyerek buray? ald?lar. Romados Diogenes IV, 1068’de Selçuklulara kar?? harekete geçince, s?n?rlar?, Türk kumandan? Af?in’in ak?nlar?ndan korumak üzere Malatya’ya bir kumandan gönderdi; ayn? y?l, Flafatos kuvvetleriyle Suriye s?n?r?nda kendisine geçici bir devlet kurdu ve Malatya’ya Hetomo?lu Thoros’u vali olarak tayin etti. Thoros’dan sonra ermeni Hareb, Balatianos (Valentianus) ve rum Gabriel, Bizansl?lar?n Türklere uzun süre dayanamayacaklar?n? anlay?nca, Malatya üstündeki hakimiyetini önce halifeye onaylatt?, sonra türlü hilelere ba?vurarak, Türk kuvvetlerini Malatya’dan uzakla?t?rd? ve daha sonra bu kuvvetler Malatya’y? ku?at?nca, Sivas’a hakim olan Dani?mendo?lu Gümü?tigin’e ba?vurdu; onun yard?m?yla Türklerle bar??t?. Anadolu Selçuklu Sultan? K?l?ç Arslan I, Malatya’y? ilk defa 1100’de ku?att?; fakat k?z? Morfia’y? Urfa kontu Baudouin ile evlendiren Gabriel’in, Franklar? yard?ma ça??rmas? üstüne geri çekildi. Daha sonra Gümü?tigin ?ehrin çevresini ya?malad?. Bunun üstüne Antakya hükümdar? Mohemond, ye?eni Riccordo ve bir süvari kuvvetiyle harekete geçti, fakat Mara? yak?n?nda tuza?a dü?ürülerek esir al?nd? ve Niksar’a (veya Sivas) gönderildi (1100). Fakat Urfa hakimi Baudouin’i yard?m?na ça??rd?. Baudouin Malatya’y? ku?atmadan kurtard? ve üç gün süre ile Gümü?tigin’i izledi. Urfa’ya dönerken u?rad??? Malatya’y? Gabriel kendisine teslim etti, o da, ?ehri korumak için, buraya 50 süvari b?rakt?. Bununla beraber Gümü?tigin ayn? senenin sonbahar?nda halk?n iste?ine uyarak yine Malatya önlerine geldi; halk?n Gabriel’i teslim etmesi üstüne Malatya’ya girdi (18 eylül 1101). Böylece Malatya’da Dani?mendli hakimiyeti ba?lad?. ?mparator Aleksis Kommenos’un iste?i üzerine Gümü?tigin, Malatya’ya getirdi?i Bohemond’u 100.000 dinar kar??l???nda serbest b?rakt? (1103). Gümü?tigin, Malatya’y? ald?ktan 2 y?l sonra öldü (1103-1104). Yerine o?lu Ya??basan geçti. Bunun zaman?nda Anadolu Selçuklu Sultan? K?l?ç Arslan, 28 haziranda ku?att??? Malatya’ya hakim oldu (2 eylül 1106). Fakat bir y?l sonra Tutu?’a ma?lup olarak Habur nehrinde ölünce, en küçük o?lu Tu?rul Arslan, Malatya’da onun yerini ald?. K?l?ç Arslan’?n öteki o?ullar? aras?ndaki mücadeleler s?ras?nda Mesud, Malatya’ya kaçt?. Bu s?rada Bohemond, Ceyhan ?rma??n?n yukar?s?ndaki Elbistan ve Malatya çevresini ele geçirdi. Fakat 1111’de Malatya sultan?n?n atabeki Belek, Ceyhan üzerindeki araziyi ondan geri ald?. K?l?ç Arslan’?n dul e?i Belek ile evlenmek üzere, 1113’te Malatya’dan ayr?ld?, fakat Büyük Selçuklu Sultan?n?n o?lu taraf?ndan yakaland?. 15 mart 1118’de Kemah ve Erzincan emiri Mengücek Gazi, Malatya çevresini ya?malad?. Bunun üstüne genç hükümdar?n annesi Urfa’daki Joscelin’den yard?m istedi. Ertesi y?l Tu?rul Arslan, Dani?mendli Gazi ve Bizansl?lar? yenen Belek’in yard?mlar?yla Ceyhan üzerindeki topraklar? ve Elbistan’? ald?. Belek, Manbic önünde ölünce de Gerger’i eline geçirdi. Bir süre sonra Dani?mend Gazi, damad? Selçuklu Sultan? Mesud ile birlikte Malatya üstüne yürüyerek ?ehri ku?att? (1124); halk?n yard?m?yla Malatya’ya girdi. Bu hükümdar devrinde Malatya bar?? içinde ya?ad?. 1135’te yerine o?lu Melik Muhammed geçti; fakat k?sa bir süre sonra Bizans imparatorunun yakla?t???n? haber alarak, ?ehri b?rakt?. Joannis Kommenos II, Suriye’ye kadar ilerledi?i s?rada, Selçuklu Sultan? Mesud, Kilikya’ya sald?rarak esir ald??? Adana halk?n? Malatya’ya gönderdi. 1139’da Melik Muhammed de Kilikya seferine ç?kt?. Ölümünden sonra Zünnun onun yerine geçti. Bunun üstüne karde?i Aynüddevle, Malatya’y? ku?att?; ?ehirdeki Türk muhaf?zlar; Bureydiye kap?s?n? açarak Malatya’y? ona teslim ettiler. Bundan sonra Selçuklu Sultan? Mesud, Aynüddevle’nin kendisine ba?lanmamas? üstüne Malatya’y? iki kere ku?att? fakat alamad? (1143-1144). Aynüddevle ölünce (12 haziran 1152) yerine o?lu Zulkarneyn geçti. Ancak çok küçük ya?ta oldu?undan önceleri annesi onun yerine saltanat sürdü; bir süre sonra genç hükümdar? öldürmek istedi?i için, ?ehirden ç?kar?ld?. Bunu bahane eden Mesud, yeniden ?ehri ele geçirmek istedi (24 temmuz 1152); ba?aramad?. 1162’de Zulkarneyn’in yerine küçük ya?taki o?lu Nas?rüddin Muhammed geçti. E?lenceye dü?künlü?ü sebebiyle halk?n gözünden dü?tü?ü için Malatya’y? b?rakmak zorunda kald? (1170). Karde?i Ebulkas?m onun yerini ald?. 1172’de ölünce yerine küçük karde?i Feridun geçti. Durumu haber alan Selçuklu Sultan? K?l?ç Arslan II, Malatya üstüne yürüdü; önce ?ehri alamad? fakat Feridun, karde?i Muhammed taraf?ndan öldürülünce dört ay süren bir ku?atma sonunda ?ehre girdi (1178). ?ehrin iki surunu onartt? (1181). 1185’te devlete ba?l? olmayan Türkmenler Malatya topraklar?na sald?rd?lar. Bir süre sonra K?l?ç Arslan ülkeyi o?ullar? aras?nda bölerken Malatya’y? o?lu Muizzüddin Kayser?ah’a verdiyse de sonradan di?er o?lu Kutbüddin Melik?ah’a b?rakmak zorunda kald?. Salahaddin Eyyubi’den destek gören Muizzüddin Malatya hakimi oldu. 1200’de karde?i Tokat hakimi Rukneddin Süleyman, Malatya’y? Muizzüddin’in elinden ald?. Bundan sonra Malatya Selçuklu Sultanlar?n?n elinde kald?. Alaeddin Keykubat I zaman?nda (1231) Mo?ollar, Malatya yak?n?ndaki F?rat ?rma??na kadar ilerlediler. Alaeddin, Malatya’dan 100.000 ki?ilik bir ordu toplayarak, Hisn Ziyad’? ald?. G?yaseddin Keyhüsrev II zaman?nda Selçuklulardan ayr?lan Harizmliler Malatya’ya sald?rd?klar? gibi, 1241’de Baba ?shak’? Horasani’nin ba??nda bulundu?u Türkmenler ?ehri ya?malamak istediler (1241). G?yaseddin Keyhüsrev II’nin Köseda? sava??nda Mo?ollara yenilmesi (1243), Malatya’n?n zarar?na oldu. ?ehrin suba??s? Re?idüddin, Selçuklu hazinelerini ya?malad?, ?ehrin ilerigelenleri Haleb’e çekildiler. Mo?ollar ?ehri sard?lar.
Selçuklu Devletinin Hulagu taraf?ndan karde?ler aras?nda bölünmesi üstüne, önce ?zzeddin Keykavus II, Malatya’da hüküm sürdü; sonra yerine Rükneddin K?l?ç Arslan IV geçti. ?zzeddin asker toplamalar? için Malatya bölgesine adamlar gönderdi (1257); fakat ?ehirliler adamlar?n? Mo?ollar?n korkusundan kabul etmediler. Abaka zaman?nda (1265-1282) yap?lan yeni bir bölünme sonunda Malatya, G?yaseddin Mesud II’nin hissesine dü?tü. Cimri olay? (1277) s?ras?nda Malatya bölgesinde bulunan Germiyan Türkmenleri Kütahya bölgesine geldiler. Memluklar Malatya’y? almak üzere birçok te?ebbüste bulundular. 1316’da Melikünnas?r Muhammed zaman?nda Malatya önüne gelen bir Memluk ordusu ?ehri alarak tahrip etti. Bundan sonra Malatya Memluklar?n bir uç kalesi oldu. Ancak Dulkad?ro?ullar? Elbistan dolaylar?nda kuvvet kazan?nca Memluklu hakimiyeti etkisini kaybetti. Osmanl?lar, Y?ld?r?m Beyaz?d zaman?nda etki alanlar?n? Do?u’ya kayd?rd?klar? s?rada Malatya, Akkoyunlular, Memluklar ve Osmanl?lar aras?nda birçok sava?a yolaçt?. Sivas ve Kayseri hakimi kad? Burhaneddin Ahmed, Amasya beyi ?adgeldi Ahmed Bey ve onun yard?m?na gelen Y?ld?r?m Beyaz?d yüzünden Malatya’ya kaçt?, fakat Divri?i yak?nlar?ndaki Karayel’de Akkoyunlu hükümdar? Karayölük Osman Bey taraf?ndan öldürülünce (1398) Y?ld?r?m Beyaz?d, kad? Burhaneddin’in topraklar?na sahip ç?kt??? gibi Malatya üstünde de hak ileri sürdü. Malatya’y? korumak isteyen Dulkad?ro?lu Suli Bey, k?z? Emine hatunu, Y?ld?r?m Beyaz?d’?n o?lu ?eyhzade Süleyman ile ni?anlayarak Osmanl?lar taraf?na geçti. Memluk sultan? Berkuk, bu olay üstüne Suli Bey’i öldürterek Malatya’y? Sadaka Bey’e verdi. Suli Bey’in ye?eni Nas?rüddin Mehmed Bey, Y?ld?r?m Beyaz?d’a ba?vurarak kendisine yard?m edilirse Osmanl?lara ba?lanaca??n? bildirdi. Bunun üstüne Y?ld?r?m Beyaz?d, Berkuk’un ölümünden ve yerine Ferec’in geçmesinden yararlanarak Dulkad?rl?lar üstüne yürüdü ve Memluklu emiri Çakmak’tan Malatya’y? ald? (1399). Ancak Osmanl?lar?n ?ehirdeki hakimiyeti bir y?l kadar sürdü. Timur Malatya’y? Osmanl?lardan ald? (1401). Y?ld?r?m Beyaz?d’a haber göndererek Osmanl?lara s???nan Sultan Ahmed Celayir ile Karayusuf’a kar?? ?ehrin geri verilebilece?ini bildirdi. Y?ld?r?m Beyaz?d bu iste?i kabul etmedi; fakat Ankara’da yenildi (1402). Dulkad?rl?lar, Timur’un Anadolu’dan gitmesinden sonra, Memluklar döneminde Malatya’ya hakim oldular. Ancak, Memluklar bu ?ehre ayr? bir önem verdiklerinden vali göndermekten de geri kalmad?lar. Bu yüzden Dulkad?rl?larla aralar? aç?ld?. Nitekim Beyaz?d II devrinde Çukurova’da yap?lan Osmanl?-Memluk sava?lar? s?ras?nda (1485-1491), Dulkad?ro?lu Alaüddevle Bozkurt, Osmanl?larla i?birli?i yaparak Malatya’ya hücum etti, ba?ar? sa?layamayarak Memluklularla anla?mak zorunda kald? (1485). Bu yüzden Memluklar Malatya’ya en seçkin emirlerini vali olarak gönderdiler. Nitekim son Memluklu Sultan? Kansu Gavri, Malatya’da valilik yapm??, Osmanl? lehçesinde ?iirler yazm??t?r. Yavuz Sultan Selim, Memluk seferine ç?karken Malatya’y? ald? (1516). Temmuz sonunda Malatya önlerine gelen Türk ordusu, Had?m Sinan Pa?a ile birle?erek Malatya’ya girdi. Yavuz Selim Dulkad?ro?lu topraklar?n? ?ahsuvaro?lu Ali Bey’e verdi. M?s?r’?n al?nmas?ndan sonra (1517) Malatya kesin olarak Osmanl? s?n?rlar?na kat?ld? ve bir uç ?ehri olmaktan ç?kt?. ?ehsuvar Bey’in bir iftira yüzünden Kanuni devrinde Ferhad Pa?a taraf?ndan öldürülmesiyle Malatya’da Dulkad?r soyu son buldu (1522). XVII’nci yüzy?lda Celali isyanlar? ba?lad??? zaman Malatya, asilerin soygunlar?na u?rad?. Celalilerden Bölükba?? Kara Ahmed, Malatya’ya çok zarar verdi. Kocasinan Pa?a, Kara Ahmed’i devlet hizmetine ald?. Malatya, ?ran seferleri s?ras?nda orduya erzak sa?lad?. XVIII’nci yüzy?lda Malatya’da imar çal??malar? ba?lad?. Baz? cami ve mescidler yap?ld? veya onar?ld?. XIX’ncu yy.da Kavalal? Mehmet Ali Pa?a’n?n o?lu ?brahim Pa?a’ya yenilen ve esir olan Mehmet Re?id Pa?a, serbest b?rak?larak sadaretten azledildikten sonra Diyarbak?r-Sivas-Harput valiliklerine gönderildi. Pa?a bu arada Malatya’y? onarmak için 1833’te 40 tabur askerle ?ehre geldi. Arguvan bölgesindeki Dirican, Nermigan, Arapgir’deki Atmal?, ?ötikak ve Akçada?’daki Kürne, Kürecik, Gözene a?iretleriyle Ad?yaman, Besni civar?ndaki a?iretler aras?nda güvenli?i sa?lad?. Bu ba?ar?, ?zolu çevresindeki a?iret reislerini tela?a dü?ürdü. F?rat’? geçecek olan Osmanl? askerlerinin kay?klar?n? bat?rarak bunlar?n kendi üstlerine gelmesini önlemek istediler. Bu olaya k?zan Mehmed Re?id Pa?a, olay? yaratanlar? ast?rd?. M?s?r meselesi üstünde 1839’da Mahmud II’nin emriyle Haf?z Mehmed Pa?a, karargah?n? Elaz??’da kurarak Kavalal? ile çarp??maya haz?rland?. Orduyu Malatya’ya getirdi. Askerlerin içinde Alman kurmaylar? da vard?. General Moltke, o s?rada yüzba?? rütbesiyle Malatya’da bulunuyordu. Haf?z Mehmed Pa?a, askerini Orduzu’ya 4 km. uzakl?ktaki Eski Malatya’n?n içine yerle?tirdi. Han, ev ve kö?kleri i?gal etti. Halk, Ba?lar bölgesinden (Aspuzu) ?ehre inemedi. Ba? evlerinde k??? geçirdi. Aspuzu’da yerle?en halk, burada bir ?ehir kurarak bir daha eski yerine dönmedi. Böylece Malatya, ad de?i?tirmeden, bir üçüncü defa yer de?i?tirdi. Malatya, Tanzimattan sonra, yeni yerinde geli?meye ba?lad?. Büyük i? merkezlerinden biri durumuna geldi. Önce Mara?’a, sonra Diyarbak?r’a, Elaziz’e (Mamurretülaziz) ba?land?. Cumhuriyetten önce mutasarr?fl?k; cumhuriyetten sonra il oldu.
Kaynak: Meydan Larousse
[Only Registered Users Can See Links] ([Only Registered Users Can See Links])
MALATYA TUR?ZM?, GÜZEL SANATLAR VE KÜLTÜRÜ
Malatya’n?n sanat eserleri bugünkü yerle?me merkezinden 12 km uzakl?kta bulunan Eski Malatya’dad?r. Buradaki eserler Hitit, Asur, Selçuklu, Memluk ve Osmanl? devirlerine aittir. Malatya’da görülen en eski eser, ?ehrin yak?n?ndaki Aslantepe’de, kaz?larda bulunmu? olan Hitit ve Asur devirlerine ait saray kal?nt?lar?d?r. Öteki önemli eserler;
Nemrut, karayoluyla, Pütürge ilçesi, Tepehan beldesi üzerinden ula??lan Do?u ve Bat? medeniyetlerinin, 2150 m yükseklikte muhte?em bir piramitteki kesi?me noktas?, Dünyan?n sekizinci harikas? Nemrut, yüksekli?i 10m’yi bulan büyüleyici heykelleri, metrelerce uzunluktaki kitabeleriyle, UNESCO Dünya Kültür Miras?nda yer almaktad?r. Nemrut Malatya ile Ad?yaman s?n?r?nda bulunmaktad?r.
Aslantepe höyü?ü, Malatya’n?n 4km. kuzeydo?usundaki Orduzu (Bahçeba??) kasabas? topraklar? içinde yer alan Aslantepe’de yap?lan kaz?larda, Neolitik ça?da yerle?ilmi? olan bu höyü?ün üst k?s?mlar?nda M.Ö. XIII. yy.da yap?lan bir Hitit saray? ile daha sonra Asurlu bir valiye ait saray?n kal?nt?lar? ortaya ç?km??t?r.
Malatya kalesi, bugünkü Malatya ?ehrinin 8 km kuzeyinde Eski Malatya (Melitene) ?ehrinin kalesi, I. yy. da Roma imparatoru Titus taraf?ndan yapt?r?ld?. 532’de Bizans imparatoru Justinianus kaleyi tamir ettirdi. 575’te ?ran hükümdar? Hüsrev I zaman?nda ve 934’te Bizansl?lar taraf?ndan tahrip edilen kaleyi 1057-1067 y?llar? aras?nda Bizans imparatoru Dukas ve 1181’de K?l?ç Arslan II yeniden tamir ettirdiler. Malatya kalesinin plan? yamu?a benzer. Do?u cephesi 850 m, kuzey cephesi 500 m, bat? cephesi 800 m, güney cephesi de 750 m uzunlu?undad?r. Do?uda 24, kuzayde ve bat?da 23, güneyde 24 kule ve burcu, ayr?ca 11 kap?s? vard?r. Sur ve burçlar?n yap?m?nda düzgün ?ekilde yontulmu? ta?lar kullan?lm??t?r. Kale yüksekli?i 20 m.’yi bulan iki s?ra surla çevrilidir. Birinci sur de?erinden 15 m kadar daha alçakt?r.
Ulucami, Eski Malatya ?ehri surlar?n?n ortas?ndad?r. Selçuklu sultan? Alaeddin Keykubad I devrinde, Yakubo?lu Mansur taraf?ndan yapt?r?ld? (1224). Plan bak?m?ndan klasik <<ulucami>> tiplerinden farkl? olarak derinli?ine bir mekan? vard?r. Mihrap önü kubbesi, eyvan ve revakl? avlusuyla ?ran’daki büyük Selçuklu camilerine benzer. Tu?ladan yap?lm?? olan ilk yap?dan bugüne, iç avludaki eyvan, eyvan tonozu, mihrap önü kubbesi ve avlu çevresindeki bat? revaklar? kald?. Ayr?ca, yap?ld??? devirden kalan çini, mozaik ve s?rl? tu?la dekorlar da ilgi çekicidir. Çe?itli devirlerde yap?lan onar?mlardan en önemlisi, XIV. yy.?n ikinci yar?s?nda Memluklar taraf?ndan yap?ld?. Bu arada yap?lan bir tak?m eklerle yap? ilk biçimini kaybetti. Güney cephesindeki portal ve bas?k kubbe, Memluk devrinde yap?ld?. Caminin, üzeri zengin dekorlu ah?ap mimberi çok ilgi çekicidir; bu mimber, 1932’den beri Ankara Etnografya müzesinde muhafaza edilmektedir. Malatya Ulucamii, zengin s?rl? tu?la ve mozaik çini dekorlar? bak?m?ndan da Selçuklu camilerinin tipik bir örne?idir. Caminin yan?nda güney yönünde çok harap bir medrese kal?nt?s? vard?r. Yap?n?n tarihi kesin olarak belli de?ildir, XIII. yy.?n ortalar?nda yap?ld??? san?l?r;
Ulucami medresesi, Eski Malatya’da Ulucami’nin güneyinde bulunan medresenin yap?l?? tarihi kesin belli de?idir. Fakat elde kalan birkaç parça süslemenin karakter ve üslubu XIII. yy.a ait bir Selçuklu yap?s? oldu?unu gösterir. Bugün yaln?z esas eyvan? ve kap?s?n?n bat? taraf?nda bir odas? kalm??t?r. Çok harap olmas?na ra?men, mihrap üzerinde sarma??k motifleriyle i?lenmi? stalaktitlerin izi görülür.
Musalla-namazgah, Eski Malatya surlar?n?n d???nda Malatya-Sivas karayolu üzerinde (Meydanba?? mahallesi), Selçuklu sultan? Keyhüsrev II zaman?nda Sucaeddin ?shak’?n o?lu olan Selçuklu kumandan? Kemeleddin Kamyar taraf?ndan yapt?r?ld? (1243). Memluklar devrinde sultan Meliküle?ref Ebül Nasr Kay?tbay taraf?ndan tamir ettirildi (1474). Anadolu’da bu tipin ender örneklerinden biri olan yap?dan, bugün mihrap ve mimber duvar? kald?. Kemer biçimindeki mihrap ni?ini, Selçuklu ta? i?çili?inin bir örne?i olan, içleri y?ld?z motifleri, örgüler, lotus ve zincir motifleriyle süslü dört bordür çevirir. Mihrap ni?i de alternatif dizilmi? iki renkli kesme ta?tan yap?lm??t?r.
Hörümdede minaresi, Meydanba?? mahallesinde, Ulucami’nin güneyinde tu?ladan yap?lm?? tipik bir Selçuklu minaresidir. Yap?l?? tarihi belli de?ildir (XIII. yy.a ait oldu?u san?l?r). Minare, sekizgen tu?la kaide üzerinde silindirik olarak yükselir. Firuze renkli çini frizler ve ?erefe alt?ndaki kufi kitabe ilgi çekicidir. Son zamanlarda minarenin tu?la kaidesinin alt k?sm? moloz ta?tan bir k?l?f içine al?nd? ve ?erefeyle üst k?s?m y?k?ld?;
Meliksunullah camii (Adile camii de denir), Alacakap? mahallesinde , Ulucami’nin bat?s?nda, Eski Malatya’da Memluk devrine ait eserlerden bugüme kadar kalabilmi? tek örnektir. Halk aras?nda Vaizoca?? veya Vaizbaba ad?yla da an?l?r. Memluk sultan? Melikülzahir Berkuk zaman?nda Abdullah Hüsnüo?lu Cerke? taraf?ndan yapt?r?ld? (1394). Bugün caminin yaln?z minaresi ayakta durmaktad?r. Minarenin kesme ta?tan kaidesi kare biçimindedir. Silindirik gövdeye tu?ladan yap?lm?? sekizgen bir kasnakla geçilir. ?erefenin alt?nda bugün ço?u dökülmü? firuze renkli çinilerden meydana gelen bir friz vard?r. Tu?la mukarnas dekorun alt?nda da süslemeler görülür. ?erefeden sonraki k?sm? y?k?lm??t?r;
Akminare camii, ?ehir surunun d???nda, De?irmenönü mahallesinde Selim II zaman?nda, Zaim Yusufo?lu Himmet Bey taraf?ndan yapt?r?ld? (1573-1574). Kare mekanl?, tek kubbeli, tek minareli karakteristik bir Osmanl? camiidir. Kesme ta?tan yap?lm?? olan yap?n?n güney ve bat? duvarlar?nda iki?er pencere yer al?r. ?ç k?sm?, mihrap ve mimberi çok sadedir. Mihrab?n solunda vaiz kürsüsü olarak kullan?lan bir ni? vard?r. Kesme ta?tan yap?lm?? minare, kuzeydo?uda ve yap?dan biraz uzaktad?r. Kare kaide üzerinde sekizgen ?eklinde ikinci bir kaide ve üzerinde minare gövdesi yükselir. Mukarnaslarla süslü ?erefe ve üst k?s?m bugün y?k?lm?? durumdad?r;
Sütlüminare camii, ?ehir surlar?n?n güneyinde, Meydanba?? mahallesinde (Evliya Çelebi’nin Seyahatname’simde Çermikmahalle camii olarak kaydedilir) XVI. yy. sonuna ait bir Osmanl? yap?s?d?r. Bugün yaln?z minaresi sa?lamd?r. Duvarlar? çok harap olmakla birlikte tek kubbeli, kare mekanl? bir cami oldu?u anla??l?r. Cami ve minare kesme ta?tan yap?lm??t?r;
Karahan camii, surlar?n d???nda, Karahan mahallesindedir. Kuzey cephesinde giri?in üzerinde yer alan kitabeye göre Malatya miralay? Abdullah o?lu Hüsrev Bey taraf?ndan yapt?r?ld? (1583). 1900’de onar?ld?. Kare planl? küçük bir camidir. Üçbölümlü bir son cemaat yeri vard?r. ?ç k?s?m iki sütun dizisiyle üç nefe ayr?lm??t?r. Mihrap ve mimber basittir; üzerlerinde süs yoktur. Son onar?mlarda yap?lm?? olan minare, onalt? kö?elidir. Kesme ta?tan kare bir kaidesi ve tu?ladan sekizgen bir geçi?i vard?r. ?erefe alt?nda tu?la frizler yer al?r;
Emirömer mescidi ve türbesi, Alacakap? semtinde, Emirömer mhallesinde, Emirülazam Ömer Bey ad?na yapt?r?ld? (1563). Kesme ta?tan yap?lm?? dörtgen planl? tipik bir Osmanl? mescididir. Çok sade olan iç k?s?mda kesme ta?tan yap?lm?? sivri kemerler yer al?r. Sanduka, giri?in sa??ndad?r. Ta? portal, süslemesi bak?m?ndan ilgi çekicidir;
Sittizeynep türbesi, surlar?n d???nda, Karahan mahallesindedir. Kesme ta?tan yap?lm?? sekizgen gövdeli bir mezar yap?s?d?r. XIII. yy. sonuna ait bir Selçuklu eseri olan yap?n?n üzerini yine sekizgen bir külah örter. Gövdeden külaha üç kademeli bir silme ile geçilir. ?ç k?s?mda kime ait oldu?u bilinmeyen bir mezar vard?r;
Hac?nefisehatun türbesi, Meydanba?? mahallesindedir. Kitabesi yoktur. Kare planl?, kubbeli bir yap?d?r. ?ç k?s?mda Nefise Hatuna ait oldu?u bilinen bir sanduka vard?r.
Eski Malatya’daki di?er türbeler aras?nda Üçkarde?ler türbesi, Be?karde?ler tübesi, Karababa türbesi, Alibaba türbesi, Ahmetduran mescidi ve türbesi say?labilir. Öteki önemli tap?lar:
Kanl?kubbe, Meydanba?? mahallesinde, kö?elerinde payeler olan kare planl? ta? ve tu?la kar???m? bir yap?d?r. Üzeri kasnaks?z, tu?ladan bir kubbeyle örtülüdür.
Silahtarmustafapa?a kervansaray?, ?ehrin bat?s?nda Alacakap? mahallesindedir. Eski Malatya’da Osmanl? devrine ait en önemli eserdir. Murad IV’ün silahtar? Bosnal? Mustafa Pa?a taraf?ndan yapt?r?ld? (1637). Bugün bir harabe durumunda olan yap?n?n dikdörtgen avlusu ve holü ile tipik kervansaray plan?ndad?r. Do?u cephesindeki portalden çevresi revakl? avluya girilir. Bugün sadece güneybat?daki revaklardan bir k?sm? ayaktad?r. Revaklardan sonra d??a aç?lan mekanlar gelir. Bunlar?n dükkan oldu?u san?l?yor. Ayr?ca kervansaray?n ?s?nmas? için yap?lm?? konik külahl? ocak ni?leri ile misafirlere ayr?lm?? oniki oda vard?r. Kuzey, do?u ve güney cephelerinden hiçbir iz kalmad?; bat? cephesi son y?llarda restore edilmeye ba?land?.
Malatya Atatürk Evi Müzesi, Malatya Atatürk Evi, eski Halkevi binas?nda 1981 y?l?nda düzenlenerek ziyarete aç?lm??t?r. Atatürk'ün Malatya'ya ilk geldi?i zaman bir gece kald??? eski Türk Oca??, daha sonra Halkevi Binas?'n?n giri? kat?ndaki iki oda, 1981 y?l?nda Atatürk Evi olarak düzenlenmi?tir. Giri?te, sa?daki ilk oda Atatürk'ün Halkevini ziyaret etti?i sarada kulland??? masa ve koltukla dö?enmi?, i?lemeli bir sehpa konulmu?tur. Giri?in solundaki odada, Atatürk kitaplar? sergilenmi?tir.
Kaynak: Meydan Larousse
DO?AL GÜZELLEL?KLER VE MES?RE YERLER?
Orduzu P?narba??
Orduzu P?narba??, Malatya merkezinde ad? en çok bilinen mesire yeridir. Malatya-Elaz?? karayolu üzerinde, merkeze 5 km. mesafede Bahçeba?? (Orduzu) semtinde kaynak sular?n?n önüne set çekilerek bir gölet olu?turulmu?tur. Yamaçlar? çam a?açlar?yla çevrili olan bu yer yaz aylar?nda ?ehir halk?n?n dinlenme yeridir. Yaz?n s?cak günleri Malatyal?lar ve zaman zaman da d??ar?dan gelenler P?narba??'na ak?n eder ve göl kenar?nda piknik yap?p dinlenirler. Yazl?k gazinolar, Malatya Belediyesi taraf?ndan göl kenar?nda yapt?r?lan dinlenme tesisleri ve Mi?mi? park'ta in?a edilen Kay?s? Fuar? alan? Orduzu P?narba??'n?, kentimizin en gözde dinlenme alan? haline getirmi?tir. Ayr?ca, yörenin güzelli?i ve sakinli?i göz önüne al?narak, buraya Malatyaspor Kulübü, Spor Kompleksi ve yüzme havuzu yapt?rm??t?r. Futbolda kentimizi temsil eden Malatyaspor, y?l boyunca söz konusu tesislerden yararlan?r. Kompleksteki çim saha, Malatyaspor taraf?ndan antrenman alan? olarak kullan?l?rken, toprak saha amatör tak?mlar?n hizmetindedir. Ek olarak, aç?k yüzme havuzu yaz aylar?nda yüzme müsabakalar?na sahne oldu?u gibi, halk?n kullan?m?na da sunulur.
Horata
?l merkezine 5 km. mesafedeki Konak Kasabas?'nda, Beyda??'n?n eteklerinde ç?kan Horata suyunun çevresinde bir mesire yeridir. Yaz aylar?nda kent merkezinden Horata'ya ak?n eden Malatya halk?, durgun, temiz ve so?uk sular?n yan?nda dinlenme f?rsat? bulmaktad?r.
Gündüzbey
Malatya'ya 8 km. uzakl?ktaki Ye?ilyurt llçesi'nin kasabas? olan Gündüzbey, Derme Deresi'nin kaynak yeridir. Ye?ile bezeli do?al güzellik, suyun bollu?u ve kasaban?n sakinli?i halk?n ilgisini çeker ve yaz aylar?nda ziyaretçi ak?n?na u?rar. Kasaba içindeki ve yak?n?ndaki parklar?n yan? s?ra, Kap?l?k ad?yla bilinen mevki görülmeye ve dinlenmeye de?er yerler aras?ndad?r.
Davullu P?nar
Ye?ilyurt ilçe merkezine 2 km. mesafedeki Taftac?k mevkiinde kaynak sular?n?n kayalar?n aras?ndan ç?k?p dereye kar??t??? bir dinlenme yeridir.
?nek P?nar?
Ye?ilyurt ?lçesindeki ?nek Çay?'n?n kayna??ndad?r. ilçeye 5 km. mesafede, Kadir U?a?? köyüne giden yol üzerindeki, Altmal? mevkiindedir. Do?al güzelli?i, sakinli?i ve yöredeki meyva bahçelerinin bollu?u, ?nek Pmar?'n? görülmeye de?er k?lar. ?nek P?nar?, yaz aylar?nda ilçedeki vazgeçilmez piknik yerlerinden biridir.
Sürgü Takaz
Do?an?ehir llçesi'nin, Sürgü Kasabas?'nda kaynak sular?n?n ç?kt??? Sürgü Vadisinde yer al?r. Malatya'ya 70 km. mesafededir. Asfalt yol ile ula??lan mesire yeri bol, temiz ve so?uk sulu Takaz kayna??n?n olu?turdu?u do?al bir akvaryum görünümünde olup, alabal?k üretme tesisleri de bulunmaktad?r.
SürgüTakaz, halk?n, piknik için ilgisini çekerken, yöreyi ziyaret edenler, lezzetli alabal?klar?n tad?na bakmaktan geri kalmazlar.
Sulu Ma?ara
Do?an?ehir ?lçesi, Polat Kasabas?'na 6 km. mesafede olup, ma?ara içerisinde sark?t ve dikitler mevcuttur. Görülmeye de?er do?al bir güzeliktir.
Günp?nar ?elalesi
Darende Ilçesi'nin 10 km. bat?s?ndad?r. Günp?nar Çay?, kayna??ndan ç?kt?ktan sonra kayalar aras?nda oldukça yüksek bir dü?ü? yapar. ?elalenin ç?kard??? ses, toz halinde çevreye yay?lan su zerreciklerinin kayalar üzerinde ak??? izlenmeye de?er görüntüler ortaya ç?kar?r. ?elalenin çevresini kaplayan a?açlar, Günp?nar'm görünümünü daha da muhte?em hale getirir. ?elale, her y?l çok say?da ziyaretçinin ak?n?na u?ramaktad?r. Günp?nar'?n çevre düzenlemesi Özel idarece yapt?r?ld?ktan sonra, ?elalenin cazibesi daha da artm?? bulunmaktad?r.
Somuncu Baba ve Çevresi
Darende ilçesi, eski Darende mevkiinde yer alan Somuncu Baba Camii önünde bulunan bal?kl? havuzu, bal?klar?n ç?kt??? kuyu ile, caminin hemen yan?nda akan Tohma suyunun geçti?i vadi ve Tohma kenar?ndaki Kudret hamam? görülmeye de?er yerlerdir.
Yukar?da say?lanlar?n d???nda, Arguvan ilçe merkezine 10 km. uzakl?ktaki K?z?k Köyü'nde bulunan, Bal?kl? Çe?me ile Bemara Çay?'n?n geçti?i ye?illiklerle örtülü vadi, ilçenin 3 km. uza??ndaki Dolayl? Mahallesi'nde Büyük Ba? ad?ndaki su ba?? ile Gürge Köyü'ndeki Deliklita? Arguvan Ilçesi'nin; Güzelyurt, Il?cak, U?urp?nar, ??p ??p, Zurbahan ve Yücekaya Hekimhan ilçesinin mesire yerleridir.
SA?LIK (?ÇME VE KAPLICA) VE DA? TUR?ZM? ?MKANLARI
?spendere ?çmesi
Malatya Elaz?? yolu üzerinde Malatya'n?n 28 km. do?usunda ispendere köyündedir. içme, a?açlar aras?nda aç?k bir alanda olup, üç kaynaktan ç?kan su hem içme, hem de banyo yapma amaçl? kullan?lmaktad?r. Suyu; sindirim sistemi, idrar yollar? ve karaci?er hastal?klar?na iyi gelmektedir. îl Özel idaresince yapt?r?lan bir motel ve gazinosu mevcuttur.
Balaban ?çmesi
Darende ?lçesi, Balaban buca??na 1 km. uzakl?ktad?r. Mide, böbrek rahats?zl?klar? ve cilt hastal?klar?na iyi gelmektedir.
Harap ?ehir ?çmesi
Do?an?ehir ilçesindeki bu içmenin suyu, idrar yollar? hastal?klar? ve böbrek rahats?zl?klar?na ivi çelmektedir.
AV TUR?ZM? VE BALIKÇILIK
Malatya'da kara avc?l???n?n yan? s?ra, Karakaya Baraj Gölünde su ürünlerinin yeti?tirilmesi, bal?kç?l???n geli?mesini sa?lam??t?r. Kara avc?l???, keklik av?na dayan?r, ilin her bölgesinde da?l?k ve me?elik kesimlerdeki kekliklerin bilinçsizce avlanmas?, bu hayvan?n say?s?nda azalmaya yol açm??t?r. Arapgir ve Pütürge ilçesinde yaban domuzu ve tav?an avlanmas? da yap?lmaktad?r.
Su avc?l??? için F?rat Nehri, Tohma Çay? ve Karakaya Baraj Gölü'nden yararlan?lmaktad?r. Söz konusu yerlerdeki avc?l?k, yöre insan?na ekonomik katk? sa?lamaktad?r.
GENÇL?K, SPOR VE KONGRE TUR?ZM?
Amatör spor ve halk oyunlar? çal??malar?n?n yo?unla?mas?, bölge ve Türkiye birinciliklerinin zaman zaman Malatya'da yap?lmas? gençlik turizmine hareket katmaktad?r.
Ayr?ca, ?nönü Üniversitesi'nce 22-24 Ekim tarihleri aras?nda düzenlenen "Battal Gazi Malatya Çevresi Halk Kültürü Sempozyumu" ilde kongre turizmine katk?da bulunmaktad?r.
MALATYA'DA BEL?RL? GÜNLER, FEST?VAL VE ETK?NL?KLER
Türkiye çap?nda kutlanan belirli günlerin yan? s?ra, Atatürk'ün Malatya'ya ilk geli?inin kutlanmas? 13 ?ubat, II. Cumhurba?kan? ?smet ?nönü'nün ölüm y?ldönümü nedeniyle yap?lan anma töreni 25 Aral?k, Malatya Kay?s? Bayram? ve Fuar? 17-31 Temmuz, Arapgir ilçesi Ba?bozumu ?enlikleri Eylül ay?n?n ilk haftas?, Darende ilçesi Somuncubaba ve Hulusi Efendi Kültür Etkinlikleri 25 Haziran ile Zengibar Karakucak Güre? ve Kültür Festivali 26-27-28 A?ustos, Ye?ilyurt Kiraz Festivali 17-18 Haziran, Akçada? Kültür ve Sanat ?enlikleri Eylül ay?nda ve çilek hasat mevsimi, Pütürge ilçesinde bal festivali, Kale ilçesinde de "En iyi Çilek Üretimi – Kale Çilek Festivali" Haziran ay?n?n 3.haftas?, yar??malar? düzenlenmektedir.
YÖREN?N D??ER ÇEK?C?L?KLER?
Kent ve ilçelerinin do?al güzelli?inin yan? s?ra, kültürel ve tarihsel eserler ile baz? yerler, turistik aç?dan öneme sahiptir ve ilgi çeker. Ancak ?u bir gerçektir ki, ülkemize her y?l önemli bir girdi sa?layan turizm sektöründe Malatya ad?na ilginin kayna?? tart???lmaz biçimde Nemrut Da?? ve bu da?daki aç?k hava mabedinde sergilenen eserlerdir. Nemrut'u Battalgazi Ilçesi'ndeki eserler izler.
NEMRUT DA?I
"Dünyan?n 8. Harikas?" nitelemesini hakeden Nemrut Da??, Commagene Kral? I. Antiochos taraf?ndan yapt?r?lm?? bir aç?k hava mabedidir. Mabedde yer alan tanr? heykelleri ve kral?n an?t mezar? oldu?u tahmin edilen tümülüsün bulundu?u Nemrut Da??, Malatya ve Ad?yaman il s?n?rlar? içerisinde bulunmaktad?r.
Güneydo?u Toroslar?n (Tümülüsle birlikte 2.150 metre) en yüksek noktas? olarak kabul edilen zirvedeki arkeolojik kal?nt?lar, sadece ülkemiz baz?nda de?il, dünya baz?nda da büyük öneme sahiptir. 196O'l? y?llara kadar zirveye herhangi bir motorlu araçla ula?mak mümkün de?ildi. O y?llara dek Nemrut'a ancak yürüyerek veya at s?rt?nda ula?mak mümkündü. Sonralar?, Malatya ve Ad?yaman taraf?ndan ayr? ayr? yap?lan yollar, zirveye minibüs, taksi gibi araçlarla ula?may? mümkün k?ld?.
Tümülüsün yap?m?yla olu?turulmu? 50 metre yüksekli?indeki tepe, onlarca kilometre uzaktan bile görülebilir. Uzaktan bak?ld???nda tepe, ucu sivriltilmi? bir kalem ucu görüntüsü vermektedir. Bu tepenin alt?nda kral ve yak?nlar?n?n mezar odalar? ile hazinenin oldu?u ortaya at?lm??sa da, ?imdiye kadar yap?lan çal??malarda henüz böyle bir ?eye rastlanmam??t?r. Tümülüs, ba? ve kafa büyüklü?ündeki ta?larla kapat?lm??t?r. Taban yar?çap? 1.50 metre olan tepeyle birlikte, Nemrut Da?? 2.150 metreye kadar yükselir.
Nemrut Da??'na May?s – Kas?m aylar? aras?nda ula??labilir. Di?er aylarda, yöreye özgü iklim ko?ullar? ve co?rafya nedeniyle, da?a gidilmez. Bu aylarda karla dolu yollar ve da?lar geçite izin vermez. Da??n ete?inde Malatya Valili?ince yapt?r?lan 40 yatakl? Güne? Otel, ziyaretçilere turizm sezonu boyunca hizmet verir.
Nemrut Da??, sadece heykeller ve röliyefleri görmek için ziyaret edilmez. Güne?in do?u?u ve bat???, yörenin di?er çekicili?idir. Ak?am bulutlar?n aras?nda yava? yava? kaybolan, sabah ise tersini yaparak yükselen güne?, izleyicilere unutulmaz dakikalar ya?at?r ve karelerce film harcat?r. Acele etmeden, yava? yava? yüzünü gösteren güne?in ???klar? çevresinde, aylara göre de?i?en, renk cümbü?leri olu?ur. Bazen inan?lmaz güzellikteki rengin ad? mor olur, bazen k?z?l, bazen de menek?e... Gece vakti, güne? batt?ktan sonra, bu kez ay sahneye ç?kar. E?er ay yüzünü tamam?yla gösterdi?i bir dönemde ise, yani dolunaysa, zirveden bakarak Ad?yaman, Malatya, G. Antep, Diyarbak?r ve ?.Urfa'y? k?vr?la k?vr?la kateden F?rat'? seyretmek apayr? bir zevktir.
M.Ö. I. yüzy?lda Commagene Krall???'na hükmetmi?, I. Antiochos taraf?ndan yapt?r?lan heykeller, tanr?lar? simgeler. Nemrut'un kal?nt?lar? yap?m?ndan sonra, yüzy?llar boyu yaln?zl??a terkedilmi?lerdir. Sadece Dutluca, Harik, Gerger, Pütürge gibi yörelerden gelen avc?lar ve çobanlar haberdar olabilmi?ler ve bunlar, günümüzden yakla??k 150 y?l önce askeri amaçlarla yöreyi gezen, Prusyal? subaylar Helmut ile Moltke'yi kal?nt?lardan haberdar etmi?lerdir. Sonras?nda Nemrut Da?? zirvesindeki heykel ba?lar?ndan tüm dünya haberdar olmu?, ara?t?rmalar, kaz?lar birbirini izlemi?, Nemrut ile ilgili bir y???n bilgi ortaya ç?kar?lm??t?r.
Zirvedeki Arkeolojik Eserler
Törenler için kullan?lan yol, zirveye güneyden ula??r. Platformlar kuzey, bat? ve do?u'da yap?lm??t?r. Zirveye kadar gelip arac?n?zdan indi?inizde, zirveye do?u, bat? ve kuzeyden ula?abilirsiniz. Bat? ve do?u platformlar?nda yan yana konulmu? tahtlar bulunur. Y?llar önce tahtlar?n üzerinde Kral Antiochos ve tanr?lar?n heykelleri bulunmaktayd?. Sonras?nda heykeller tahtlarla birlikte y?k?ld?. Ayr?ca, geriye kalan ba?lar koptu.
Heykeller birbirinin üzerine konulmu? sekiz mermer blo?undan olu?ur. ?lk iki blok ba?, üçüncüsü omuz, dördüncüsü bel ve gö?üs, be?incisi kalça, alt?nc?s? bald?r ve taht, yedincisi ayak ve bald?r?n arka bölümleri ve son olarak sekizincisi tahtlar?n aya??d?r.
Heykellerin ve tahtlar?n yap?m?nda kullan?lan beyaz mermerler 30 km. mesafedeki Gerger'den, röliyeflerin yap?m?nda kullan?lan siyah mermerler ise 5 km. uzakl?ktaki Karabela'dan getirtilmi?tir. Heykeller do?u ve bat? platformlar?nda simetrik olarak yan yana dizilmi?lerdir. Bu heykeller ?unlard?r:
Herkül: Yunan Mitolojisinde yar? insan yar? tanr? bir karakter.
Artragenes: Mitolojide sava? tanr?s?.
Ares: Pers tanr?s?.
Kral I. Antiochos: Kral kendisini tanr? sayard?. Bu nedenle heykelini eril ve di?il tanr? heykellerinin aras?na koydurdu.
ZeusOramasdes (Ahuramazda): Bu tanr?, Pers ve Yunan uygarl?klar?ndaki belli ba?l? bütün tanr?lar? semebolize eder. Bu heykelin ba??, en büyük Zeus heykel ba?lar?ndan biri olarak bilinir.
Fortuna: ?ans ve kader tanr?ças?. Bu heykelin ba?? sebze ve meyve figürleriyle süslenmi?tir.
Apollo: Mitra, Helio ve Hermes kar???m? güne? tanr?s?.
Bunlar?n yan? s?ra, heykellerin hemen yan?nda kartal ve aslan heykelleri mevcuttur. ?nan??a göre, kartal gökyüzünden, aslan ise yeryüzünden gelecek tehlikeleri savu?turacakt?.
Ayr?ca, güney platformda Pers Kral? Darius'a ait bir portre bulundu. Kral?n annesine mi, yoksa kar?s?na m? ait oldu?u belirlenemeyen bir portre de do?u platformda bulundu. Antiochos'un anne taraf?ndan Büyük ?skender'e, baba taraf?ndan Darius'a dayand??? söylenir. Bu yüzden heykellerin tamam?nda Pers ve Yunan etkileri gözlenir. Baz? tanr? ba?lar? taçla süslenmi?tir.
Kitabeler
Heykellerin önünde birer kitabe vard?r. Kitabelerde 5 cm. uzunlu?unda Pers ve Yunan dilinden yaz?lara rastlan?r. Bunlar Kral?n do?um gününü, ba?ar?lar?n? ve yasalar?n? anlat?r. Bir kitabede Antiochos, "dinine ba?l? oldu?unu göstermek için bütün bunlar? yapt?rd???n? ve bu kutsal huzur tören yerinin zaman içerisinde asla zarar görmeyece?ini" anlat?rken, bir ba?kas?nda "halk?n?n do?um günlerinde buraya gelip dans etmesini" ister.
Röliyefler
Zirvede ilginç denebilecek röliyefler (kabartma) de mevcuttur. Baz?lar? kral?n tanr?larla el s?k??mas?n? gösterir. Tanr?larla el s?k??ma ve aslan heykelleri Hitit etkisinin varl???n? gösterir. Özellikle, kuzey platformunda birçok aslan ve kartal heykeli vard?.
Boyutlar? 1.75 X 2.40 olan aslan kabartmalar? tarihteki en eski burçlardan biri olarak kabul edilir. Gö?üs ve çene aras?nda bir hilal, 19 y?ld?z ve vücudun de?i?ik bölgelerinde üç Yunanca harf (Jüpiter, Merkür ve Mars'? simgeleyen) vard?r. Ba?lang?çta bu sembollerin anlam? bilinmiyordu. Brovvn Üniversitesi'nden Otto Nongrtovver, uzun ara?t?rmalar sonras?, kabartmalar?n esrar?n? çözdü. Ona göre, M.Ö. 62 y?l?n? gösteren bu semboller, Kral Antiochos'un tahta ç?kt??? ve tap?na?? bu tarihte yapt?rmaya ba?lad???n? gösteriyordu.
Yukar?da, hakk?nda özet bilgi verilen Nemrut Da??, günümüzde birçok turistin ilgisini çekmektedir. Mart ay?ndan ba?layarak Nemrut'a Malatya'dan ula?mak mümkündür. Malatya-Nemrut aras?ndaki Pütürge ilçesi üzerinden giden yol, Mart ay?nda da?a 10 km. mesafedeki Büyüköz köyüne kadar ula??r. Büyüköz'e kadar araçla gelen turistler, yollar?na at s?rt?nda devam ederler. Çünkü, yol halen karla kapl?d?r. Nisan ay?ndan ba?layarak Nemrut Da??'n?n giri?ine kadar gitmek Malatya taraf?ndan sorun de?ildir. Kas?m ayma kadar Nemrut için ziyaretçi ak?n? ba?lam??t?r. Avustralya ve Yeni Zelanda'dan tutun Avrupa ülkelerine kadar, hatta haritada gösterilmesi güç, ismini ço?u kimsenin bilmedi?i ülkelerden bile turist gelmi?tir. (Örne?in, 1995 y?l?nda Makao'dan ziyaretçi gelmi?tir. Bu ülke, Çin'in güneyinde, HongKong'a yak?nd?r).
Nemrut en yo?un ilgiyi, gezip görmeyi adeta meslek haline getirmi?, kendilerine "backpacker" denen s?rt çantal? turistlerden görür. Yanlar?na gezdikleri ülkelerle ilgili bilgilerin yer ald??? kitaplardan tutun çad?r malzemelerine kadar her?eyi alan bu tür turistler, Turizm îl Müdürlü?ü'nün öncülük etti?i "organize turlar" sayesinde Nemrut'a gider ve dönerler. Seyahat acentalar?n?n organize etti?i gruplara dahil olan turistler, backpacker'lar kadar yo?un say?da gelmezler. Turistler Nemrut ziyaretlerinden ve Malatya'da gördükleri konukseverlik ve ilgileden o kadar memnun kal?rlar ki; bugün Avrupa'da yay?nlanan birçok rehber kitapta kentimizden övgüyle bahsedilmekte, turistlerin Nemrut ziyareti için Malatya'y? tercih etmeleri önerilmektedir. Bu "memnun ayr?lan bir turist bin turist demektir" slogan?n?n çarp?c? örneklerinden sadece bir tanesidir.
Battagalgazi (Eskimalatya) ?lçesi
Malatya'da turizmin ilgi odaklar?ndan bir tanesi de Battalgazi ilçesinde yer alan eserlerdir. Bilindi?i gibi Battalgazi halk aras?nda "Eskimalatya" ad?yla an?lmaktad?r. Ku?kusuz bu tan?mlama yersiz de?ildir. Roma döneminden 1838 y?l?na kadar Malatya halk? kent merkezi olarak bugünkü Battalgazi ilçesini seçti, "Aspuzu Ba?lar?" denen günümüz Malatyas? yazl?k olarak kullan?ld?. Söz konusu tarihte yap?lan Nizip Sava?? nedeniyle Do?u Anadolu Kuvvetleri Komutan? Haf?z Ahmet Pa?a, orduyu Elaz??'dan bo? olan Eskimalatya'ya getirdi. Aspuzu'ya yazl?k için giden halk, ordu Eskimalatya'da k??lay?nca dönemedi ve binalar?n tahtalar?na kadar yakarak kente büyük zarar verdi. Böylece Yeni Malatya kentinin temelleri at?lm?? oldu. Malatya halk?, tarihin çe?itli dönemleri de?i?ik uygarl?klar?n hükmü alt?nda ya?arken, Eskimalatya'da çe?itli eserler in?a edildi.
Ulu Camii ve Silahtar Mustafa Pa?a Kervansaray? bunlardan en önemlileridir. Camii Kebir olarak da an?lan Ulu Camii ilk kez 7. yüzy?lda Araplar taraf?ndan yapt?r?lm??t?r. Türkiye'de yapt?r?lan ilk camii oldu?u san?lmaktad?r. 1224 y?l?nda Selçuklu Emiri Sabahattin îlyas taraf?ndan yemden yapt?r?lm??, Memluk ve Osmanl?lar döneminde onar?lm??t?r. Cumhuriyet döneminde Vak?flar Genel Müdürlü?ü'nce de onar?m? yapt?r?lm??t?r. Camii süsleme sanat?n?n güzel örneklerine sahiptir. Kap? kemeri, büyük kubbe ve kasna??ndaki i?lemeli ta? oyma motifleri, beyaz, siyah, lacivert, ye?il ve firuze renkli çini mozaikler ilgi çekicidir.
Eski Malatya'da turistlerin ilgisini çeken di?er eser Silahtar Mustafa Pa?a Kervansaray?'d?r. 1632 y?l?nda Silahtar Bosnal? Mustafa Pa?a taraf?ndan yapt?r?lm??t?r.
Karakaya Baraj Gölü
Büyük bir bölümü Malatya s?n?rlar? içinde kalan Karakaya Baraj? Göl alan?nda, Malatya Valili?ince K?rkgöz Köprü mevkiinde yapt?r?lan turistik tesisler ve feribot i?letmesi çal??malar? ile ilde göl turizmine canl?l?k kat?lm??t?r. 1993 y?l?ndan ba?layarak Valilik, mahalli imkânlar? kullanmak suretiyle, K?rkgöz köprüsünden ba?lamak üzere Kömürhan karayolu köprüsüne kadar devam eden k?y? boyunca bir sahil yolunun yap?m? çal??malar?na ba?lam??t?r. Bunun d???nda, baraj k?y?s?nda Turizm Bakanl???nca Turizm Geli?tirme Planlar? yap?lm?? olup, arazi mülkiyet tespiti gerçekle?tirilmi?tir.
Kaynak: Malatya Valili?i web sayfas?
?LÇELERDE TUR?ZM :
AKÇADA?
Akçada? yöresinde ilk yerle?im eski Tunç devrinde ba?lam??, Geç Hitit, Roma ve Bizans devirlerinde devam etmi?tir. Akçada? Arga Tepesi, Ören, ?kinciler Höyük ve Levent Vadisinde yap?lan arkeolojik çal??malar ilçe tarihine ???k tutmaktad?r. Osmanl? döneminde bugünkü Levent buca?? da tahminen 1850 y?llar?nda te?kilatland?r?lm??,1858 y?l?nda ilçe merkezi ?imdiki yerine, Arga’ya, nakil edilmi?tir. Cumhuriyet döneminde Malatya’ya ba?l? bir ilçe olmu?tur. Akçada? yüzey yap?s? olarak engebeli ve oval?k bir yap? arz eder. Karasal iklim hakim olup, çiftçili?in her türlüsüyle u?ra??lmaktad?r. Yörede el dokumas?yla kilim, hal?, koç ba??, çuval, omuz çantas?, ?al ve ku?ak yap?lmaktad?r. Ekonomik nedenlerden dolay? ilçede kay?s?c?l?k geli?mekte, hal?c?l?k azalmaktad?r. Okuma yazma oran? %98’dir. ?lçe s?n?rlar? içinde T?GEM’e ba?l? Sultansuyu üretme çiftli?i mevcut olup, ülkemizin ünlü yar?? atlar? burada yeti?tirilmektedir. Tarihi ve do?al eserler aç?s?ndan zengindir. Levent vadisi ilçenin en önemli do?al varl???n? olu?turmaktad?r. Bu alan?n turizme kazand?r?lmas? çal??malar? devam etmektedir.
ARAPG?R
M.Ö. 1200 y?llar?nda kuruldu?u san?lan ve eski ad? Daskuza olan ilçe Malatya civar?ndaki en eski yerle?im merkezlerinden biridir. S?ras?yla; Asur, Dani?ment, Anadolu Selçuklu, Karakoyunlu egemenli?inde kalm??t?r. Çald?ran Sava??’ndan sonra 1514’de Osmanl? Devletinin egemenli?ine girer ve Sivas eyaletinin yedi sanca??ndan biri olur. Diyarbak?r’a 1834’te, Elaz??’a 1874’te ba?lanan Arapgir, 1927 y?l?nda Malatya iline ba?l? bir ilçe yap?ld?.Do?u Anadolu Bölgesinin yukar? F?rat bölümünde yer al?r. Keban Baraj Gölünün etkisiyle son y?llarda, iklimi yumu?ayarak karasal iklim özelli?ini yitirmeye ba?lam??t?r. Tarihi eser aç?s?ndan oldukça zengindir.Ulu Cami, Cafer Pa?a Cami, Mirliva Ahmet Pa?a Cami, Mola Eyüp Cami, Gümrükçü Osman Pa?a Cami Hamam? ve Çobano?lu Kona?? say?labilecek tarihi eserlerden baz?lar?d?r.Oldukça hareketli bir toplumsal yap?s? olan Arapgir, çevre ilçeler aç?s?ndan merkezi bir konuma sahiptir. Tarihte önemli bir kültür, ticaret ve sanat beldesi olan, bir zamanlar?n 40 000 nüfuslu yerle?im birimi Arapgir, sanayile?me ve ekonomik geli?menin yaratt??? ortama ayak uyduramamas? sonucu, h?zla nüfus kaybetmektedir. Arapgir’den ba?ka bir yerde yeti?meyen siyah Köhnü ile A??k Beyaz? üzümünü tan?tmak için her y?l Eylül ay?nda Ba? Bozumu ?enlikleri yap?lmaktad?r.
ARGUVAN
?lçede en eski yerle?imin Kalkolitik ça?da ba?lad???, eski Tunç, Hitit, Roma ve Bizans devirlerinde devam etti?i yüzey ara?t?rmalar? sonucu anla??lm??t?r. Bu ara?t?rmalar Morhaman, Kara Höyük ve ?sa Köy’de yap?lm??t?r. Osmanl? ?mparatorlu?u döneminde Tahir buca?? ad? ile Arapgir’e ba?l? olan Arguvan sonradan ilçe olarak Diyarbak?r’a, 1873 y?l?nda ise Keban’a ba?lanm??t?r. Cumhuriyetin ilan?yla merkez ilçe olarak Malatya’ya ba?lanm??t?r. Da?l?k ve oval?k bir araziye sahip ve Do?u Anadolu bölgesinin iklim özelliklerini gösterir. Su kaynaklar? aç?s?ndan zengin olan ilçede ?otik Çay?, Morhamam Çay? Söyütlü Çay ve Çavu? Çay? bulunmaktad?r. Karahöyük Köyü, ?sa Köyü ve Tarlac?k Köyüne ba?l? Horumhan mezras?ndaki Morhamam Höyükler’in yan? s?ra K?z?k Köyü’nde de Kutsal Bal?kl? Park bulunmaktad?r. Halk ozanlar? aç?s?ndan zengin olan ilçe’nin Arguvan a?z? halk türküleri me?hurdur.
BATTALGAZ?
Malatya’n?n ikinci yerle?im yeri olan ve 1988 y?l?na kadar Eskimalatya ad?yla an?lan ilçenin tarihi çok eskidir. Asur ve Urartu kaynaklar?nda bu yöre Maldia, Melidda, Melit, Melide, Melita olarak de?i?ik ?ekilde isimlendirilmi?tir. Uzun y?llar Bizans, Arap ve Selçuklu Beylikleri aras?nda el de?i?tirmi?tir. 1838 y?l?nda Osmanl? ordular?n?n burada konaklamas? üzerine halk?n yazl?k olarak kulland??? Aspuzu ba?lar?n?n bulundu?u ?imdiki Malatya yöresine yerle?mesi ile Eskimalatya önemini kaybetmi?tir. Cumhuriyet döneminde Malatya’n?n il olmas?ndan sonra 1928 y?l?nda belediye, 1932 y?l?nda nahiye oldu. 1987 y?l?nda Eskimalatya ismi Battalgazi olarak de?i?tirilerek ilçe statüsü kazand?. ?lçe ekonomisinin temeli tar?ma dayal? kay?s?c?l?k ve hayvanc?l?kt?r. Karakaya Baraj?n?n yap?lmas?yla yumu?ayan bir karasal iklim hakimdir.Tarihi eserlerinden birkaç? ?unlard?r: Ulu Cami, Melik Sunullah Cami, Ak Minare, Karahan, Topta?, Alacakaya Cami, S?dd? Zeynep Kümbeti, Emir Ömer Türbesi, Hasan Basri, Ahmet Turan, Ali Baba, Kara Baba, Edir ile Bedir Türbeleri, Kanl? Kümbet, Silahtar Mustafa Pa?a Kervansaray?, Sütlü Minare, Namazgah, K?rkkarde?ler Mezarl???. Karakaya Baraj Gölü’nün ilçenin çok yak?n?nda yer almas? turizmin ve su sporlar?n?n geli?me aç?s?ndan ilçeye önem kazand?rm??t?r. Barajda bal?kç?l?k yap?ld??? gibi Özel ?dareye ait gemiyle de baraj gezisi yap?labilmektedir.
DARENDE
Farsça , ‘sahip olan, var olan’, Türkçe ‘ otuz yaprakl? gül’ anlam?ndaki Darende ismi çe?itli de?i?imlerden sonra bugünkü halini alm??t?r. Geçmi?i 7000 y?ll?k bir tarihe uzan?r. Hititlerden kalma bir yerle?im merkezidir. Darende, Asurlular, Persler ve Romal?lardan sonra 8. yüzy?ldan itibaren Müslümanlar taraf?ndan fethedilerek bir kültür ve ticaret merkezi haline getirilmi?tir. 1517’de Osmanl? yönetimine girerek Sivas iline; 1934’de ise Malatya’ya ba?lanm??t?r. Do?uyu bat?ya ba?layan ana güzergah üzerinde bulunmas? nedeniyle tarihin her döneminde ticaret merkezi olmu?ken sonradan bu yolun özelli?ini kaybetmesi nedeniyle ticaret anlam?nda durgun bir döneme girmi?tir. ?lçenin en büyük geliri kay?s?c?l?kt?r.?nönü Üniversitesi’ne ba?l? Darende ?lahiyat fakültesi Darende merkezindedir. Tarihi eser aç?s?ndan zengin olan ?lçede Mehmet Pa?a Halk Kütüphanesi, Somuncu Baba, Es-Seyyid Osman Hulusi Efendi, Balaban ?eyh Abdurrahman Erzincani Camisi bulunmaktad?r. Kütüphanelerde nadide el yazmas? eserler vard?r. ?lçede bulunan tarihi eserlerin ba?l?calar? ?unlard?r. Ulu Cami ve Minaresi, Danabey Minaresi, Hac? Mü?rif Cami,Tacettin Mescidi,Somuncu Baba Cami ve Külliyesi, Çilehanesi, Ozan An?t Mezar?, Aslan Ta?, Zengibar Kalesi, Bedesten, Dum Dum Mehmet Pa?a Külliyesi, Balaban ?çmeceleri, Uzunok, Hac?lar ve Nadir Köprüsüdür. ?lçede ayr?ca; Günp?nar ?elalesi, Somuncu Baba Camisi çevresi ve Tohma Çay? boyunca do?al güzellikler, mesire yerleri yer al?r.
DO?AN?EH?R
M.Ö. 66 y?l?nda yerle?ildi?i bilinen Do?an?ehir; Bizans ve Araplar’dan sonra 1399 y?l?nda Y?ld?r?m Beyaz?t taraf?ndan Osmanl? topraklar?na kat?lm??t?r. 1441 y?l?nda Timur taraf?ndan ya?malanm?? ve 1515 y?l?nda tekrar Osmanl? topraklar?na kat?lan ilçe Besni’ye ba?l? nahiye olmu?tur. 1946 y?l?nda Akçada?’dan ayr?larak Malatya’ya ba?l? bir ilçe olmu?tur. En önemli gelir kayna?? tar?md?r. Tarihi ve mesire yerleri aç?s?ndan zengindir. Merkezde tarihi sur kal?nt?lar? mevcuttur. Sürgü Höyük yüzey kal?nt?lar? M.Ö. II-IV bine kadar inmektedir. Mesire yeri olarak Erkenek vadisinde bulunan ?elale ile P?narba?? say?labilir. Özellikle Sürgü Takas’da bulunan kutsal Bal?kl? Havuzlar büyük miktarda ziyaretçi çekmektedir. Sürgü’de güzel bir alabal?k yiyebilirsiniz.
DO?ANYOL
500 y?l önce bir köy olarak kuruldu?u san?lan ve eski ad? Keferdiz olan Do?anyol 1990 y?l?nda ilçe olmu?tur. Osmanl? ?mparatorlu?u zaman?nda Ad?yaman ilinin Kahta ilçesine, daha sonra Elaz?? iline, Cumhuriyetten sonra da Malatya iline ba?lanm??t?r. ?lçe bölgeye hakim engebeli bir arazi üzerinde yer alan tipik bir Anadolu kasabas? niteli?indedir. Güney ve do?u kesimleri da?larla kapl? oldu?undan tar?ma elveri?li arazi ancak ilçe kuzeyinde mevcuttur. ?lçenin 2116m ile en yüksek yeri Ulubaba Da??’d?r. Orman aç?s?ndan zengin bir yap?ya sahiptir.
HEK?MHAN
?lk yerle?imin M.Ö. 5 000-3 500 y?llar? aras?nda geç kalkolitik devrinde ba?lad??? yap?lan arkeolojik kaz?larda anla??lm??t?r. Güzelyurt Höyük yüzey buluntular?nda yörede M.Ö. 3000’lerde de yerle?im izlerine rastlanm??t?r. Roma ve Bizans dönemlerinden sonra Selçuklular zaman?nda Türklerin eline geçen ilçe Yavuz Sultan Selim taraf?ndan Osmanl? topraklar?na kat?lm??t?r. Tarihi eser kal?nt?lar?ndan ?pekyolu ve Likya Kral? Giges taraf?ndan yapt?r?lan Kral yolunun ilçeden geçti?i anla??lmaktad?r. ?lçe merkezi önceleri Keban’a ba?l? bir köy daha sonra bucak olarak Akçada?’a ba?l? iken 1927 y?l?nda ilçe olarak Malatya’ya ba?lanm??t?r. ?lçeye ad?n? veren Ta?han ve Köprülü Mehmet Pa?a Cami tarihi eserler aras?ndad?r.
KALE
20 May?s 1990 tarihinde kurulmu? olup, eski ismi yörede ?zollu’dur. Osmanl? Tahrir defterinde ?zoli köyü olarak geçmektedir. 3 km uzakl?kla Malatya’ya en yak?n ilçedir. Yöre halk? ba?ta kay?s? olmak üzere tar?m ve hayvanc?l?kla geçimini sa?lamaktad?r. Malatya merkeze göre daha ?l?man bir iklimi vard?r. Halk tar?mla u?ra??r. Okuma yazma oran? %86 d?r. Arkeolojik alanlar?n ba??nda Pirot Höyük gelir. Kaz?s? tamamlanan Höyük ile Urartu dönemine ait kaya yaz?t? Karakaya Baraj Gölü’nün sular? alt?nda kalm??t?r. ?zollu Yaz?t?’n?n bir kopyas? Malatya Müzesi’nde sergilenmektedir.
KULUNCAK
Yörede yayla hayat? süren halk?n k??? geçirmek için konaklad?klar? yerdir. ?lçenin ad? kuytu bir yerde oldu?u için Kuluncak’t?r.20 May?s 1990 tarihinde ilçe statüsünü alm??t?r. Mehmet Halife Türbesi, Kabak Abdal ve Siyahi Baba türbesi tarihi eserler aras?ndad?r.
PÜTÜRGE
?lk ad? güzel yer, istenilen yer anlam?na gelen “?mrun” olup, bundan 300 y?l önce kurulmu?tur. 1892 y?l?nda ilçe olarak Elaz?? iline ba?lanan Pütürge, Cumhuriyetin ilan?yla Malatya’ya ba?lanm??t?r. Topografik yap? itibariyle sarp ve da?l?k bir yap?ya sahiptir. ?lçe s?n?r?nda bulunan Kubbeda?? çok sert geçen k?? mevsimlerinde yo?un kardan kapanabilmektedir. Bu nedenle geçim kayna?? tar?mdan çok hayvanc?l?kt?r. Nemrut Da??’n?n do?u yakas? ilçe hudutlar? içinde yer almaktad?r. Ayr?ca Gerar Kalesi ve Battalgazi Ziyareti gibi tarihi yerler de vard?r. Kubbeda??’ndaki Vali Çe?mesi so?uk suyuyla, yaz aylar?nda geçenlerin u?rak ve piknik yeridir. Pütürge ilçesinde Bal Festivali düzenlenmektedir.
YAZIHAN
Tarihi ?pekyolu-Bak?ryolu kervanlar?n?n yol güzergah? üzerinde bulunan Yaz?han, 1936 y?l?nda demiryolunun, 1937 y?l?nda karayolunun geçmesiyle önce köy daha sonra da 1947 y?l?nda nahiye olmu?tur. Karasal iklimin hakim olmas?na ra?men Karakaya Baraj gölünden sonra iklim yumu?amaya ba?lam??t?r. Geçim kayna?? hayvanc?l?k ve tar?md?r. Tar?mla u?ra??lan zaman?n d???nda, kad?nlar Dirican Hal?s? dokuyarak ekonomiye katk? sa?lamaktad?rlar. Tarihi eser olarak Fethiye Köyü Hasan Basri Cami, Fethiye Höyük, Ansur (Buzluk) Ma?aralar?, Hac? Höyük say?labilir.
YE??LYURT
?lçenin kesin tarihi bilinmemekle beraber Bizans döneminde yerle?ime ba?lad??? arkeolojik kaz? çal??malar?ndan anla??lmaktad?r. Osmanl? döneminde Ç?rm?kt?, Cumhuriyetten sonra ?smetpa?a ad?yla an?lan ilçenin 1957 y?l?nda ilçe statüsünü alarak Ye?ilyurt ad?n? alm??t?r. Beylerderesi Vadisi boyunca 3 km ‘lik bir vadi üzerine kurulmu? olan ilçe, da?lar?n çok dik ve ormans?z olu?u nedeniyle erozyon ve sel ta?k?nlar?na maruz kalmaktad?r. Ye?ilyurt hudutlar? içinde yer alan ve yap?m? devam eden Malatya – Ye?ilyurt – Ad?yaman karayolu ilçe ekonomisine hareketlilik kazand?racakt?r.Tarihi eser bulunmamakla beraber Malatya’n?n mesire yeri özelli?ini ta??maktad?r. Ye?ilyurt’un ünlü dalbast? kiraz?n? tan?tmak için her y?l Haziran?n son haftas?nda kiraz festivali düzenlenmektedir. ?lçenin tar?ma uygun araziye sahip olmamas? yüzünden halk ticaretle u?ra?makta, gençler ise e?itim-ö?retime büyük önem vermektedir. Bu yüzden Malatya ekonomisinin önde gelen bir çok ismi Ye?ilyurt ilçesinden ç?kmaktad?r.
MÜZE VE ÖREN YERLER?
Kernek Meydan?’ndaki Malatya Arkeoloji Müzesi ve Malatya merkeze 6 km. uzakl?kta Orduzu semtindeki Aslantepe ören yeri, pazartesi hariç, mesai saatleri dahilinde aç?kt?r. Müzenin telefon numaras? 0(422) 321 30 06, Aslantepe’ninki ise 0(422) 337 10 02’dir. Müzede Fethiye, Gelinciktepe ve Aslantepe kaz?lar?nda ele geçen eserler ile Asur ticaret kolonilerine ait a??rl?k ta?lar?, ta? kabartmalar, Romal?lara ait seramik heykelcikler, gözya?? ve koku ?i?eleri, Bizansl?lara ait seramikler, Selçuklulara ait çini tabaklar bulunmaktad?r. Aslantepe ören yerinde, kaz? alan? d???nda, görülecek pek eser yoktur. Çünkü bu eserler müzeye konulmaktad?r.
TAR?H? VE TUR?ST?K ÇEK?M YERLER?
Deniz Turizmi: Malatya’da böyle bir imkan yok. Ancak Karakaya Baraj Gölü üzeri ve çevresinde çekimler yap?labilir.
Kültür Turizmi: Malatya zengin bir kültürel mirasa sahip. Ba?ta Eskimalatya (Battalgazi ilçesi) olmak üzere Malatya’n?n tüm ilçelerinde görüntülenebilecek tarihsel mekanlar bulunuyor. Malatya üzerinden Nemrut Da??’na ula??l?p çekim yap?labilir.
Kongre Turizmi: 17-31 Temmuz tarihleri aras? Malatya Fuar? ve Kay?s? ?enlikleri etkinlikleri çerçevesinde kay?s? konulu kongre, sempozyum vb.düzenleniyor. ?nönü Üniversitesi ve ba?l? fakülteler alanlar?nda (t?p, iktisat, matematik vb.) kongreleri düzenliyor. Ancak bu kongrelerin belirli bir tarihi yok. ?htiyaca göre ilgili fakülte ve üniversitenin i?birli?iyle planlan?yor. Üniversite ile ba?lant? kurulup bu tarihler saptanabilir ve çekim yap?labilir.
K?? Turizmi: Malatya tipik karasal iklimiyle kar ya???? alan bir kent. Ancak k?? turizmi ile ilgili henüz bir faaliyet yoktur.
Termal Turizm: ?ehre 28 km. mesafede ?spendere içmeleri var. Ancak bu turizm dal?nda ciddi bir faaliyet oldu?u söylenemez.
Eko Turizm: Malatya’n?n topo?rafik yap?s? eko turizme çok uygun. Pütürge ilçesinde yaylalar ve yayla ya?am? belirgin biçimde göze çarp?yor. Akçada? ilçesine ba?l? Levent beldesinde yüzlerce ma?ara bulunuyor. Nehirleri, barajlar? ve di?er do?al güzellikleriyle Malatya eko turizme çok ?ey sunuyor. Özellikle Sultansuyu ve çevresi ile bu mekanda yeti?tirilen yar?? atlar? foto?rafç?lar?n gözde çekim merkezleri aras?na girebilir.
Turizm Amaçl? Sportif Faaliyetler: Av turizmi potansiyel olu?turmuyor. Çünkü bilinçsiz avlanma bir çok hayvan?n neslini tüketti. Rüzgar sörfü, hava sporlar?, bisiklet, atl? do?a yürüyü?ü ve trekking Malatya’da yayg?n turizm faaliyetleri de?il. Ancak bu alanda çok yüksek bir potansiyel var, kullan?lm?yor. ?nönü Üniversitesi Havac?l?k Kolu Yamaç Para?ütü e?itim ve atlama kursu düzenliyor. Baraj gölleri ve nehir kenarlar?nda oltayla bal?k av? yayg?n.
Gençlik Turizmi: E?itim döneminin sonlar?nda ilk ve orta dereceli okullar ile üniversite ö?rencileri Malatya içinde veya yak?n?nda (Ad?yaman, ?anl? Urfa ba?ta olmak üzere) mekanlar? ziyaret ediyorlar.
KÜLTÜR
Halk Oyunlar?: Halay ve semah halk oyunlar?n?n iki unsurudur. 7,9 veya 11 ki?iyle A??rlama, Alk??ta, A??rma, Bapuri, Berde, Be?ayak, Çar??, Gelin, Kartal Oyunu ve Topal Oyunu halaylar? çekilir. Belli ba?l? semahlar ise H?z?r, Bozok (K?rklar), Demdem (Dem Geldi), Arguvan ve K?rat Semah?’d?r.
Geleneksel Giysi: Modern ya?am geleneksel giyimi önemli ölçüde de?i?tirmi?tir. Geleneksel giyime daha çok k?rsal kesimde rastlan?r. Kad?nlar ak-kara, damal? çar?af, el dokumas? pe?tamal (kimi yörelerde bervanik diye adland?r?l?r), çar?af?n içine z?b?n ve alt?na ?alvar giyerler. Erkekler ise ba?lar?na papak, yakas? bo?az? iyice saracak ?ekilde kollar? dü?mesiz gömlek, gö?üs ortas?na yelek, bellerine bel ku?a?? ve ?alvar giyerler. Üzerlerine ise (günümüzde yerini ceket, palto vs. alm??t?r) aba giyerler.
Yöresel yemekler: Bulgur, et ve kays? yöresel yemeklerin temel maddeleridir. Bulgur ve et kar???m?yla ad?na köfte denen yakla??k 70 tür yemek yap?l?r. Kays? özelllikle tatl? yap?m?nda yo?un biçimde kullan?l?r. Anal?-k?zl? içli köfte, ka??t kebab?, kays? ho?af?, kays? tatl?s?, tand?r ekme?i, s?kma köfte, yaprak sarma belli ba?l? yemeklerdir.
Yöresel türküler: Malatya Malatya Bulunmaz E?in, Yüksek Eyvanlarda Bülbüller Öter, Sar?d?r Kurdelam Sar?, Tren Gelir Ho? Gelir, Kaleden Kaleye ?ahin Uçurdum, Su Gelir Lüle Lüle, Armudu Ta?layal?m, Boran Geldi K?? Geldi, Damba??nda Duran K?z , Yüce Da? Ba??nda Ay Kandil Olur, Bugün Ben Dostumu Gördüm, Güzel Gel Beri Beri, yüzlerce Malatya türküsünden sadece birkaç?d?r.
Gelenek-görenekler: Evlenmede görücülük yöntemi halen yayg?nd?r.Geleneksel dü?ünlerin yan? s?ra salon dü?ünlerine rastlanmaktad?r. Do?um öncesi ‘iki canl?’ veya ‘yerikli’ diye nitelenen hamile kad?na özel ilgi gösterilir. Evde be?ik donatma yap?l?r. Bebek do?umunun yedinci günü törenle y?kan?r. Çocuk ilk di?ini ç?kar?nca ‘di? hedi?i’ töreni yap?l?r. Bu amaçla kom?ulara hedik, yani ha?lanm?? bu?day, da??t?l?r. Sünnet dü?ünü gelene?i yayg?n olup, kirveli?in toplumsal ili?kilerde sayg?n bir yeri vard?r. Ölüm geleneklerinde ise, dinsel kurallar?n yan? s?ra ba?ka gelenekler de yerine getirilir. Ölü evinde üç gün ate? yak?lmaz, a??t yak?l?r, ölünün elbiseleri (soyka) yoksullara verilir. Baz? yörelerde ölü evi, baz? yörelerde ise kom?ular cenazeye gelenlere yemek haz?rlarlar. Ölen ki?inin mezar? önemli günlerde ziyaret edilir.
ULA?IM
Karayolu: Terminal ?ehrin 5 km. d???nda Karakavak mevkiindedir. Minibüs, belediye otobüsü ve taksiyle ula??labilir. Önemli firmalar : Akso?ano?lu Zafer, Kay?s?kent, VIP Malatyal?lar, Medine ve Beyda?? Turizm. Bu firmalar?n saat 13.00, 15.00, 17.00 ve 19.30 ?stanbul, 10.30 ve 21.00 Adana, 09.30 , 20.00 ve 21.30, Ankara, 14.00 Trabzon, 12.30 Ayd?n, 14.00 Antalya ve 15.30, 19.00 ?zmir yönüne seferleri bulunuyor.
Demiryolu: Merkez ?stasyon mevkiinde. Her gün 14.55’de Ankara’ya Mavi Tren bulunuyor. Pazartesi, Çar?amba, Cuma ve Pazar günü 16.25, Sal?, Per?embe ve Cumartesi günü saat 18.10’da ise Ekspres tren seferi var. Kent merkezine 3 kilometre. Taksi, minibüs ve belediye otobüsüyle ula??labilir.
Havayolu: Sivil havaalan? olmad??? için Erhaç askeri havaalan? kullan?l?yor. ?ehre 30 kilometre mesafede. Taksi ve Havayolu ?irketi servisleri ile havaalan?na var?labilir. THY, Atlas Jet ve Onur Air firmalar? haftan?n her günü ?stanbul – Malatya – ?stanbul uçu?lar? ile Ankara ba?lant?l? uçu?lar yapmaktad?r. Ayr?ca ?zmir ve Antalya uçu?lar? da yap?lmaktad?r. Fly Air firmas? da Ankara – Malatya – Ankara seferleri yapmaya ba?lam??t?r.
Rent a Car firmalar?: Malatya’da rent a car firmas? bulunmuyor. Ayn? hizmeti seyahat acentalar?ndan temin edebilirsiniz
YAPMADAN DÖNME!
Eskimalatya, Aslantepe ve Arkeoloji Müzesi gezilmeli, Sultansuyu ve Nemrut Da?? görülmeli, Nemrut’a ç?karken Kubbeda??’ndaki Vali Çe?mesinde ve Haydaran’da mola verip buz gibi sular?ndan içmeli, merkezde iyi bir lokantada ka??t kebab?, anal? – k?zl?, içli köfte ve tereya?l? kays? tatl?s? ile Karakaya Baraj?na bakan lokantalarda bal?k köfte, Sürgü’de alabal?k yenmeli, kay?s? ve yan ürünlerinin sat?ld??? ?ire Pazar?nda al?? – veri? yap?lmal?.
Malatya Ekonomisi
Malatya ekonomisi tar?m ve sanayiye dayan?r. Bitkisel üretimde tarla tar?m?n?n yan? s?ra sebzecilik ve meyvecilik de önemli yer tutar. 1989 y?l? D?E istatistiklerine göre yeti?tirilen ba?l?ca bitkisel ürünlerin miktar? ?öyleydi : 294.091 ton kay?s?, 235.148 ton ?eker pancar?, 206.611 ton bu?day, 17.932 ton üzüm, 4.958 ton dut, 3.357 ton armut, 100.000 ton erik, 26.336 ton karpuz, 11.025 ton elma, 32.210 ton domates. Ayr?ca patates, biber, kavun, nohut, so?an, mercimek, i?de, m?s?r, tütün, ayva ve çilek yeti?tirilir. Kalitesiyle ünlü Malatya armudu ve dutu, ilin kay?s?dan sonra gelen tan?t?c? bir ürünleridir. Eskiden geni? yer tutan tütün ve ha?ha? üretimi günümüzde önemini yitirmi?tir. ?l tar?m?nda kullan?lan traktör say?s? D?E istatistiklerine göre 1989 y?l?nda 7.197 adetti.
Hayvanc?l?k ilin k?rsal kesiminde önemli bir geçim kayna??d?r. Daha çok koyun ve k?l keçisi yeti?tirilmekle birlikte son y?llarda s???r besicili?i geli?mektedir. 1989 y?l? D?E istatistiklerine göre ba?l?ca hayvan miktar? ?öyleydi : 229.780 adet koyun, 41.020 adet keçi, 120.470 adet s???r, 2.890 adet at, 3.880 adet kat?r, 7.930 adet e?ek ve 74.130 adet ar? kovan?d?r. Tar?m?n geli?mesine Akçada? ilçesindeki Sultansuyu Tar?m ??letmesi’nin önemli katk?lar? olmu?tur. 19. yüzy?lda safkan Arap at? yeti?tirme amac?yla Hamidiye k??lalar?nda Çiflikat-? Hümayun ad?yla kurulan bu i?letme, cumhuriyet döneminde Sultansuyu Haras? ad?yla an?lmaya ba?lad?. ??letmede atç?l?k, s???rc?l?k, koyunculuk ve tavukçuluk ?ubelerinden ba?ka yem bitkileri, arpa, m?s?r, pirinç, kay?s? yeti?tirilen ve kavakç?l?k yap?lan bitkisel üretim ?ubesi de vard?r.
1968’de kalk?nmada öncelikli iller kapsam?na al?nan Malatya, Do?u Anadolu Bölgesi’nin sanayisi en geli?mi? illerindendir. Büyük çapl? sanayi tesisleri daha çok kamu kesiminde toplanm??t?r. Bunlar?n ba?l?calar? Sümerbank’?n Malatya Pamuklu Sanayii Müessesesi, Tekel’in sigara fabrikas?, Türkiye ?eker Fabrikalar? A?’nin (T?FA?) ?eker ve ispirto fabrikalar? ile Et ve Bal?k Kurumu’nun (EBK) Malatya Et Sanayi Müessesesi’dir. Günümüzde bu i?letmeler özel sektöre devredilmektedir. ?lde özel kesime ait un, kay?s? i?leme süt ürünleri, yem, meyve suyu, dokuma, haz?r giyim, iplik, tu?la ve kiremit, transformatör, akü, ka??t, orman ürünleri ve boya fabrikalar? vard?r.
Malatya ili, yeralt? kaynaklar? bak?m?ndan da oldukça zengindir. Merkez ilçede tu?la-kiremit hammaddesi, Do?an?ehir yöresinde boksit, Darende yöresinde kur?un-çinko, çimento hammaddesi ve vermikülit, Hekimhan yöresinde demir, dolomit ve kireçta??, Hasançelebi’de demir, Pütürge yöresinde demir ve pirofillit, Ye?ilyurt yöresinde de asbest yataklar? vard?r. Hasançelebi’deki demir yataklar?n?n Türkiye Demir ve Çelik ??letmeleri’nin Hekimhan ??letmesi de?erlendirmektedir.
Akdeniz, ?ç Anadolu, Do?u Anadolu ve Güney Do?u Anadolu bölgelerinin birbirini ba?layan önemli kara ve demir yollar?n?n kesi?erek geçti?i bir alanda yer alan Malatya kenti, Do?u Anadolu Bölgesi’nin ba?l?ca ticaret, sanayi, hizmet ve kültür merkezidir. Ayn? zamanda önemli bir askeri merkez olan kent, Malatya Havaalan? arac?l?yla ulusal havayolu ula??m a??na ba?lan?r.
Malatya ve çevresine hizmet veren ba?l?ca sa?l?k kurumlar? Devlet, SSK ve ?eker Fabrikas? Hastaneleridir. Kentte ayr?ca bir do?umevi ile askeri ve özel hastaneler de vard?r. 1975’te kurulan ?nönü Üniversitesi’nin rektörlü?üyle bir çok birimi ve Türkiye’nin en büyük hastanelerinden biri olan Turgut Özal T?p Merkezi (TOTM) Malatya’da bulunmaktad?r.
Kaynak: Ana Britannica
Malatya Ovas?
Do?u Anadolu Bölgesi’nin güneybat?s?nda bulunan Malatya ovas?, güneybat?-kuzeydo?u do?rultusunda uzanan tektonik kökenli Elbistan-Malatya-Uluova-Palu çöküntü ovalar? dizisi içinde yer al?r. Kabaca üçgen biçiminde olan Malatya çöküntüsünün güneyini Güneydo?u Toroslar’a ba?l? Malatya Da?lar?, do?usunu ise F?rat Irma?? s?n?rland?r?r. Bu çöküntü alan?n?n güneybat?-kuzeydo?u do?rultusundaki kenar? ayn? do?rultudaki Akçada?-Hekimhan-Arapgir da?l?k e?i?inden olu?ur. Kenarlar? k?r?klarla (fay) belirlenen Malatya çöküntü ovas?n?n iç kesimi, Neojen Bölüme (y. 26-2,5 milyon y?l önce) ait göl birikintileriyle kapl?d?r. Bu birikintileri de yer yer çak?l ve gre katmanlar? örter. Malatya çöküntü ovas? biri güneyde, öteki bat?da güneybat?-kuzeydo?u do?rultusunda uzanan iki önemli k?r?k (fay) aras?ndaki blo?un, Neojen Bölüm öncesinde çökmesi, sonra da Neojen Bölüme ait tortullarla dolmas? sonucunda olu?mu?tur. Çöküntü alan? bugünkü biçimini, son yer hareketlerinden sonra ba?layan a??nmayla alm??t?r. Bu a??nma önce havzay? bir süre kaplayan göl, daha sonra da yata??n? derinle?tirmesi sonucunda bu gölü kaparak bo?altan F?rat Irma?? taraf?ndan düzenlenmi?tir.
Çöküntü alan?n?n kenarda 1.000 m’yi biraz a?an yüksekli?i çukur kesimlerde yakla??k 700 m’dir. Çöküntü alan?n? bat?-do?u do?rultusunda ikiye ay?rarak akan Tohma Suyu ile kuzeydeki Kuruçay aras?nda kalan kesime Yaz?han Düzü denir. Güneyden gelip Tohma’ya kat?lan Sultan Suyunun bat?s?nda kalan kesim, Erhaç Düzü ya da Erhaç Ovas? ad?yla an?l?r. Sultan Suyunun do?usunda kalan kesim ise dar anlamda Malatya Ovas?d?r.
Tohma Suyu vadisi, çöküntü alan?n?n taban?na 40-50 m kadar gömülmü? durumdad?r. Bu gömük vadinin kuzeyi ile güneyinde kalan kesimler aras?nda büyük farkl?l?klar görülür. Kuzeyde kalan Yaz?han Düzü, güney-kuzey do?rultusunda geni?li?i 15 km ve bat?-do?u do?rultusunda uzunlu?u 20-25 km olan hafif dalgal? bir plato görünümündedir. F?rat’a do?ru e?imli, 740-750 m yüksekli?indeki bu dalgal? plato susuz, bo? ve kuru bir step görünümündedir. Oysa güneydeki Erhaç Düzü ayn? step görünümünü ta??makla birlikte dar anlamdaki Malatya Ovas?nda, Tohma ile kollar?na yönelen bir çok akarsu taraf?ndan sulan?r. Bu nedenle çöküntü alan?n?n çok daha ye?il olan bu kesiminde nüfus daha s?kt?r. Yaz?han Düzünde küçük köylerin yer almas?na kar??l?k, çöküntü alan?na ad?n? veren Malatya kentinin yan? s?ra büyük köyler genellikle güney kesimde yer al?r.
Eskiden susuz bir step görünümündeki Yaz?han Düzü, 1975’te tamamlanan Medik Baraj?’ndan sulanmaya ba?lad?. Lös niteli?indeki verimli topraklarla kapl? bu düzlük ?eker pancar? ekimine ayr?lm??t?r. Erhaç Düzünün sulanmas?n? sa?lamak için 1942’de gerçekle?tirilen bir projeyle, Sürgü Çay?nda yap?lan bir regülatörün kanallar?ndan geçirilen Sürgü Suyu, Sultan Suyuna çevrilmi?tir. Ayr?ca bu akarsu üzerinde yap?lan ve 1969’da tamamlanan Sürgü Baraj?’n? ard?nda biriken sular da 45 km uzunlu?undaki ba?ka bir kanalla Erhaç Düzüne ak?t?ld?. Eskiden baklagil tar?m? yap?lan bu ovada sulama olanaklar? geli?tirildikten sonra ?eker pancar? ekimi yayg?nla?t?.
Yaz?han ve Erhaç düzlerinin sonradan suya kavu?mas?na kar??n, eskiden beri suyu bol olan dar anlamdaki Malatya Ovas? geli?mi? bir meyvecilik alan?d?r. Beyler Deresinin kolu olan Derme Deresinin Gündüzbey kasabas? P?narba?? yöresindeki kayna??ndan, Ye?ilyurt (eskiden ?smetpa?a ve Ç?rm?kt?) kasabas?na, oradan da Yak?nca (eskiden Kilayik) ve Bostanba??’na (eskiden Barguzu) kadar dar bir ?erit biçiminde uzanan meyve bahçeleri Malatya yak?n?nda geni?ler. Yeti?tirilen ba?l?ca meyveler kay?s?, ?eftali, elma, armut, dut, erik, badem, k?z?lc?k ve nard?r. Bunlar?n en önemlisi, dünyaca ünlü Malatya Kay?s?s?d?r. Buradaki meyve bahçelerinde ayr?ca Türkiye’de oldukça seyrek rastlanan çekirde?i tatl? tüysüz ?eftali (nektarin) yeti?tirilir.
Malatya Ovas?n?n önemli bir tar?m pazar? olmas?n?n ba?l?ca nedeni, çe?itli yönlerden gelen yollar?n bu ovada birle?mesidir. Ergani Bo?az? yoluyla Güneydo?u Anadolu, Murat Irma??n? izleyerek Do?u Anadolu, Aksu Vadisinden geçerek Akdeniz ve Kuruçay’la Tohma Suyu vadilerini izleyerek ?ç Anadolu bölgelerinden gelen demir ve karayollar? Malatya Ovas?nda birle?ir.
Günümüzde Malatya Ovas?n?n do?usundaki alçak kesimler Karakaya Baraj Gölünün sular? alt?nda kalm??t?r.
Kaynak: Ana Britannica
Malatya Co?rafyas?
Do?u Anadolu Bölgesinin Yukar? F?rat bölümünde bulunan Malatya ilinin kom?ular?; kuzeyde Sivas ve Erzincan, güneyde Ad?yaman, bat?da Kahramanmara?, do?uda Diyarbak?r ve Elaz??’d?r. Yüzölçümü 12.313 m2 ve Nüfusu 457.566 ki?idir (2000 y?l? Genel Nüfus Say?m?na göre). Denizden yüksekli?i 910-950m.dir. 35.54’ ve 39.03’ kuzey enlemleri ile 38.45’ ve 39.08’ do?u boylamlar? aras?ndad?r. Malatya ?ehri, Malatya da?lar?n?n (Beyda?? 2.591m.) kuzey ete?inde ve Malatya ovas?n?n güney kenar?nda kurulmu?tur. Karayoluyla Elaz??’a 98km., Diyarbak?r’a 251km., Sivas’a 247km., en yak?n liman olan Akdeniz k?y?s?ndaki Mersin’e 458km., Ba?kent Ankara’ya 661km., ?stanbul’a 1.114km. ve eskiden ?stanbul ile ba?l?ca ba?lant? yeri olan Karadeniz k?y?s?ndaki Samsun’a 586km. uzakl?ktad?r; bu ?ehirlere demiryoluyla da ba?l?d?r.
?lin yüzey ?ekilleri kuzey, bat? ve güneydeki da?l?k alanlarla, orta ve do?u kesimdeki düzlüklerden olu?ur. Kuzeyde doru?u il s?n?rlar? d???nda kalan Yama Da?? ile bu da??n güney uzant?s? olan ve Hasbek Tepesinde 2.310 m’ye yükselen Ayran Da?? ve Göl Da?? (2.402 m), kuzeybat?da Leylek Da?? (2.052 m), bat?da Akçababaçal? Tepesinde 2.164 m’ye eri?en Akçababa Da?? yer al?r. Güneybat?, güney ve güneydo?uda ili boydan boya Güneydo?u Toroslar’a ba?layan da?lar s?ralan?r. Nurhak Da??n?n kuzeydo?u uzant?lar?, ilin güneybat?s?na sokulur. ?lin güneyinde do?al s?n?r olu?turan Malatya Da?lar?n?n ba?l?ca yükseltileri Bozda? (2.581 m) ve Beyda?? (2.545 m)’d?r. Genellikle step görünümlü olan bu da?larda orman örtüsüne pek rastlanmaz.?lin orta ve do?u kesiminde ise kabaca üçgeni and?ran Malatya Ovas? yer al?r.
F?rat Irma??n?n günümüzde Karakaya Baraj Gölünün sular? alt?nda kalan bir bölümü, ilin do?u ve güneydo?usundaki do?al s?n?r? olu?turur. ?l topraklar?n?n sular?n?, hepsi F?rat’a kat?lan birçok akarsu ile bunlar?n kollar? toplar. Ba?l?calar? Kuruçay, Tohma Suyu ile onun bir kolu olan Sultan Suyu ve Göksu’nun kollar?ndan Sürgü Çay?d?r. Pütürge’nin go?usunda, Diyarbak?r s?n?r?nda enerji üretme amac?yla kurulan Karakaya Baraj?’n?n ard?nda olu?an yapay göl, Pütürge ve Do?anyol ilçeleriyle Malatya Ovas?nda baz? tar?m alanlar?n?n sular alt?nda kalmas?na yol açm??t?r. Tohma Suyu ve Sürgü Çay? üzerindeki Medik ve Sürgü barajlar? sulama amaçl?d?r. Gene sulama amaçl? Polat Baraj?’n?n hizmete giri? tarihi 1989’dur.
Malatya’n?n, kendi ad?n? ta??yan ovan?n güney kenar?nda, yüksek da?lar ete?inde kurulmas?; bu da?lar?n tabii su deposu olmas?yla ilgilidir. Kaynaklar?n en verimlisi, ?ehrin 12km. güneybat?s?nda, Derme Suyunun ba?lang?c?ndaki P?narba??’d?r. Buradan ba?layarak kuzeydo?uya do?ru, Eski Malatya ilerisine kadar uzanan alan, hemen aral?ks?z bir ba? ve bahçe ?eridi meydana getirir. Ovada, susuz bozk?rlar vard?r. ?ehri çevreleyen da?lar da, ormanlar? yüzy?llarca önce yok edildi?i için, ç?plakt?r. Bugünkü Malatya, bu ye?illik ?eridinde, XIX. yy.da, köy ve kasabalar?n biraraya gelmesiyle olu?mu?tur. Bugünkü ?ehrin çekirde?ini, Eski Malatya’n?n yazl??? olan Aspuzu meydana getirir; bunun bat?s?nda Tecde, Barguzu, K?lay?k, Çermikli (sonradan verilen adla ?smetpa?a; bugün ilçe merkezi Ye?ilyurt), Gündüzbey (veya Kündübey), sonradan birer d?? mahalle olarak ?ehre eklendi. Bu yerle?me noktalar?n? birle?tiren ekseni, Beyda?? ete?ine paralel olarak do?u-bat? do?rultusunda uzanan bir cadde meydana getirir. Eski Malatya üzerinden gelen Sivas-Samsun yolu, bu caddeye do?u ucunda birle?ir. ?ehir uzun süre bu eksen boyunda geli?ti ve Cumhuriyet döneminde yap?lan demiryolunun, ?ehrin 4km. kuzeyde bulunan istasyonuna inen yeni cadde, ayr? bir geli?me ekseni yaratt?. ?ehrin geli?mesinde, 1931’de yap?lan Fevzipa?a – Malatya ve 1937’de yap?lan Sivas – Malatya demiryolu ve karayolu önemli bir etken oldu. ?ehirde çe?itli fabrikalar kuruldu. Bunlar?n ba??nda, 1939’da aç?lan Sümerbank Pamuklu Dokuma fabrikas? ile 1956’da çal??maya ba?layan ?eker fabrikas? gelir. Malatya’da ayr?ca bir tütün-sigara fabrikas?, kiremit fabrikalar?, kay?s? i?leme fabrikalar?, de?irmencilik sanayii ve konfeksiyon sanayii de vard?r. Malatya, çevresinin çe?itli tar?m ürünleri (tah?l, baklagiller, ba?ta kay?s? olmak üzere çe?itli meyveler, deri vb.) için canl? bir ticaret merkezidir. Cumhuriyet dönemi ba??nda 20.000’i bulmayan ?ehir nüfusunun, bugün 450.000’i a?mas?yla Malatya, Türkiye’nin h?zla büyüyen bir ?ehri durumuna gelmi?tir. 1948’de 44 mahalle içinde 5.000 evi vard?, bugün ise merkezde 163 mahallesi ile geli?mesini sürdürmektedir.
Kaynaklar: Meydan Larousse – Ana Britannica
kaynak;[Only Registered Users Can See Links]
Malatya Tarihi
Malatya çevresinin çok eskiden beri bir yerle?me alan? oldu?u bilinir. Malatya ovas?nda eski yerle?meleri belirten birtak?m y??ma tepelere (höyük) ve megalitik kal?nt?lara rastlan?r. Ba?l?ca yerle?meler, ovada tabii su deposu olan güneydeki da?lar?n ete?inden uzakla?mad? ve ?ehir birkaç defa yer de?i?tirdi?i halde, bütün tarih devirleri boyunca, ad?n? hemen hemen de?i?tirmedi. ?ehrin ilk kurulu? yeri bugünkü Malatya’n?n 4km. kuzeydo?usundaki Orduzu (Bahçeba??) kasabas? topraklar? içinde yer alan Aslantepe höyü?üdür. Son y?llarda ?talyan arkeologlar? taraf?ndan bu bölgede sistemli ara?t?rmalar yap?ld? ve ?ehrin eski tarihini ayd?nlatan önemli belgeler ele geçti. Aslantepe’de yap?lan kaz?larda, Neolitik ça?da yerle?ilmi? olan bu höyü?ün üst k?s?mlar?nda M.Ö. XIII. yy.da yap?lan bir Hitit saray? ile daha sonra Asurlu bir valiye ait saray?n kal?nt?lar? ortaya ç?kt?. Arkeolog L. Delaporte, burdaki Hitit ?ehrinin ad?n? Maldiya ?eklinde tespit etti.; bu ad Asur veya Urartu belgelerinde Milidya, Melid, Melidi ve Meliddu biçimlerinde geçer. Yüzy?llarca sonra bu eski yerle?menin yerini alacak Roma ?ehrine de Melita (veya Melitine) ad? verildi; bu ad? da müslüman devrinin Malatya’s? izledi. Ad?n anlam? bilinmemekle birlikte, Hitit kurulu?lar? aras?nda Malazia ve Malita gibi adlara rastlan?r, Aslantepe’de kurulan Hitit ?ehrinin çok daha eski bir neolitik yerle?menin yerini ald??? anla??lmaktad?r. Aslantepe ad?n?n da, burada ele geçen ve 1895’te yay?mlanan bir aslan av? sahnesini gösteren kabartma resimle ilgili oldu?u san?l?r. M.Ö.XII. yy. ba??na kadar Büyük Hitit devleti topraklar? içinde bulunan ?ehir, bu devletin M.Ö. 1190’a do?ru ortadan kalkmas?yla, küçük bir devlete ba?kent oldu; M.Ö. 1114’e do?ru Asur hükümdar? Tiglatpleser I taraf?ndan vergiye ba?land?. M.Ö. 1115-675 y?llar? aras?nda geçen 440 y?l içinde Malatya’da 23 hükümdar ad? tespit edildi. “Dana aya?? ?ehri” diye de tan?mlanan Malatya, bir süre Kargam?? krall???na ba?l? kald?, sonra tekrar Asurlulara vergi verdi; bundan sonra M.Ö. 800 y?llar?na do?ru Urartu (Haldi) devleti, M.Ö. 722’ye do?ru Asur hükümdar? Sargon II’nin eline geçerek halk? ba?ka yere sürüldü ve onlar?n yerine Basra körfezi taraflar?ndan esir al?nan halk yerle?tirildi; ayr?ca burada bir Asur saray? yapt?r?ld?. VII. yy.da, Asur devleti y?k?ld??? s?rada, halk?n?n ova içinde ba?ka yerle?me noktalar?na da??ld??? anla??l?r. Bununla birlikte M.S. I. yy.a do?ru burada kurulan Roma askeri kamp ?ehrine hemen ayn? ad? verilmi? olmas?, eski ?ehrin ad?n?n unutulmad???n? gösterir. Roma ?ehrine, yörenin ad? olan Melitene ismi verildi. Romal?lar, ?ehirlerini Hitit ?ehrinin 4 km. kuzeyinde, ondan 100m. kadar alçakta ova içinde kurararak surlarla çevirdiler. Bu ?ehir bugün Eski Malatya (Battalgazi) ad?yla tan?nan, ilçe merkezi, küçük bir kasaba durumundad?r. ?mparator Titus devrinde (I. yy.), bir Roma lejyonuna kamp olan Melitine, Trajanus (98-117) döneminde büyüdü, ?ehir haline geldi; Diocletianus (284-305) zaman?nda önemi artt?; ?mparator Constantinus taraf?ndan yapt?r?lan surlar 532’de Bizans imparatoru Justinianus taraf?ndan bitirildi ve kale-?ehir, imparatorlu?un do?u s?n?rlar? yak?n?nda büyük önem kazand?. Malatya, Sasani imparatorlu?unun sald?r?lar?na u?rad?, VII. yy.da, ?slam ordular? Malatya çevresinde göründü. Nitekim ?slam kumandan? ?yaz bin Ganim, ?im?at’ta (?am?at) bulundu?u s?rada Habib ibni Mesleme’yi göndererek Malatya’y? ele geçirdi; fakat Bizansl?lar ?ehri geri ald?lar. Muaviye, Suriye ve Elcezire valisi olunca, Habib, ani bir sald?r?yla Malatya’y? alarak (657-658), ?ehre bir süvari bölü?ü b?rakt? ve bir vali tayin etti; öte yandan Muaviye, Anadolu seferi s?ras?nda Malatya’ya gelerek buradaki muhaf?z say?s?n? artt?rd?. Bu suretle Malatya, Anadolu’ya kar?? yap?lan yaz seferlerinin genel karargahlar?ndan biri durumuna geldi. Bununla birlikte halife Abdülmelik ve Abdullah bin Zübeyr zaman?nda iç kar???kl?klar ç?k?nca, halk ?ehri b?rakt?; bundan yararlanan Rumlar buray? ele geçirerek tahrip ettiler. Daha sonra Malatya’ya Ermeniler ve aramca konu?an köylüler (Nabatiler) yerle?tiler (712). Bu suretle ?ehrin nüfusu artt? ve müslümanlarla ilgisi kuvvetlendi. Nitekim Halife Ömer, ?bni Ali, daha önce ?ehri terketmi? olan Turanda (Darende) halk?n? Malatya’ya yerle?tirdi ve Beni Amir kabilesinden Cenana bin el Haris’i buraya vali tayin etti. 740-741 y?l?nda Bizans generali A?kiva? kumandas?ndaki bir ordu ile Malatya üstüne yürüyerek, ?ehri ve yak?nlar?n? ya?malad?. Malatya halk? ?ehrin kap?lar?n? kapatarak El-Rusafe’de bulunan Halife Hi?am’a bir haberci yollad?. K?sa bir süre sonra Bizansl?lar çekildiler. Hi?am, bir süvari birli?i gönderdi, kendisi de Bizansl?lar?n üstüne yürüdü ve tahrip edilen ?ehir onar?l?ncaya kadar M alatya önünde karargah kurdu. 750-751’de ?mparator Konstantinos VI, Kopronymos, Ebu Müslim Horasani’nin Emevileri ?iddetle takip etti?i bir s?rada, f?rsattan faydalanarak, Kemah gibi Malatya üstüne de yürüdü. Halk?n Elcezire’den yard?m istemesi bir yarar sa?lamad?. Durumu ö?renen imparator, ?ehrin bo?alt?lmas?n? istedi. Halk sonunda çaresiz kalarak boyun e?di ve ta??yabildi?i yükü yan?nda götürerek Elcezire’ye çekildi. Bunun üstüne imparator ?ehri y?kt?. 756’da Abbasi halifesi Mansur devrinde Salih bin Ali bin Abdullah, Konstantinos’un kumanda etti?i 100.000 ki?ilik bir Bizans ordusunu yenerek Malatya’y? geri ald?. Bunu izleyen aylarda Halife, ye?eni imam Abdül Vahhab bin ?brahim’i Elcezire ve hudut valisi tayin etti. ?mam 758’de yan?nda Hasan bin Kahtaba ve 70.000 asker oldu?u halde buraya geldi; harap ?ehrin önünde karargah kurarak, getirdi?i i?çi ve duvarc?lara Malatya’y? yeniden kurdurdu; bir cami ile askerleri için büyük k??lalar yapt?rd?. 6 ay sonra ?ehrin yeniden kurulmas? tamamland?. Mansur, Malatya’ya 4.000 asker yerle?tirerek bunlara yüksek ücret ve geni? t?marlar verdi. 759’da, Muhammed bin ?brahim, ?ehri Bizansl?lardan korumak üzere, bir orduyla Malatya’ya geldi ve ?ehrin güvenli?ini sa?lad?, göç edenler geriye döndüler. Giri?ilen bir Bizans sald?r?s? Halife Harun-ür-Re?id taraf?ndan püskürtüldü. Memun zaman?nda, o?lu Elcezire valisi Abbas, Malatya’y? üs olarak kullanarak Bizansl?lara kar?? harekete geçti. 837 yaz?nda Bizans imparatoru Theophilos Ermenilere kar?? açt??? seferde Malatya’y? ya?ma ve tahrip ettirdi; dönü?te halk?n? esir olarak götürdü. Ertesi sene El-Mutas?m zaman?nda Malatya halk?, Af?in, emir Ömer bin Abdullah el-Akta ve 10.000 Türkün yard?m?yla birlikte hareket ederek imparator Theophilos’un kuvvetlerini Dazimon kalesi yak?n?nda yendi. Fakat Bizansl?lar 841’de Malatya havalisini ald?larsa da kalesini elde edemediler.
Nitekim IX. yy.?n ortalar?na do?ru Malatya’n?n bat? ve kuzeyindeki büyük k?sm?na yerle?en H?ristiyanl?kta ayr? bir mezhebe ba?l? Pavlikiyanlar, Bizansa kar?? isyan ettikleri zaman, Malatya emiri Ömer el-Akta onlar? korudu ve bunlar?n reislerine, bu bölge Argavan, Divri?i ve Amara gibi yeni kaleler kurdurdu. Bunu izleyen y?llarda yap?lan mücadeleler sonunda Ömer el-Akta bütün ordusuyla Merc el-Uskuf’ta (Uskuf çay?r?) Bizansl?lar taraf?ndan öldürüldü. Bunun üstüne imparator Basileios I, Tephrike ve Turanda (Darende) üstüne yürüdü; Zibatra ve Sumeysat’? yol ederek bugünkü Çirmikli suyunda karargah kurdu; fakat Malatya’y? ele geçiremedi; ku?atma s?ras?nda ordusu büyük kay?plara u?rad?. 916-917’de Malatya emiri Munis, buradan hareket ederek, Kappadokia’ya (Kayseri, Sivas) do?ru bir ak?n yapt?. 926-927’de Bizansl?lar kar?? harekete geçtiler. Ermeni asl?ndan Domestikos Joannes Kurkuas kumandas?ndaki kuvvetlerle Malatya topraklar?na girerek, ?ehrin surlar?na yakla?t?lar; geçtikleri yerleri yak?p y?karak ?im?at’a (?am?at) kadar ilerlediler. ?ehrin emiri, o?lu Ebu Hafs’? ve kumandan Ebul E?as’? Kurkuas’a göndererek, imparatora ba?l?l???n? bildirdi. Kurkuas, Malatya ve Sumaysat havalisini Ermeni reisi Meleh’e verdi; fakat Meleh, Musul Hemedan? emiri Nas?rüddevle’nin amcas? Saidüddevle taraf?ndan buradan at?ld?. Öte yandan 934’te Ebu Hafs ile Ebul E?as’?n ölümlerinden sonra Kurkuas ve Meleh, çift sur ve su dolu hendekle korunan Malatya önünde göründüler. Açl?ktan korkan ?ehir halk? Malatya’n?n teslimi için bunlarla görü?ürken, Rumlar, hileyle kuzey kap?s?ndan ?ehre girdiler ve buray? 19 may?s 934’te i?gal ettiler, halk ?ehri terk etti; surlar y?k?ld? ve böylece ?ehir her türlü sald?r?ya aç?k bir duruma geldi. Daha sonraki y?llarda Hemedan emiri Seyfüddevle birkaç kere Malatya topraklar?n? istila etti. 932’de yap?lan yeni Hemedan ak?nlar?yla bölge tahrip edildi.
?mparator Nikephoros Phokas, Suriye ve Yukar? Elcezire’yi al?nca, harap ve savunmas?z kalan ?ehri yeniden iskan etmek istedi. Ancak, Bizansl?lar, arap ak?nlar?ndan çekindikleri için buna raz? olmad?lar. Bunun üstüne, imparator Suriye’den h?ristiyan mezhebinden olan Yakubileri getirmeye karar verdi ve patrik Mar Yohannan Sarigta’ya Malatya ve çevresine yerle?ecek Yakubilerin rahats?z edilmeyeceklerini bildirdi. Bunun üstüne ?ehirde nüfus artt? (969); zamanla say?s? ço?alan manast?rlar kuruldu; 1100’e do?ru Malatya ve çevresinde 53 kilise ve 60.000 h?ristiyan oldu?u bilinmektedir. Fakat imparator Nikephoros Phokas sözünde durmad?. Bu durum Yakubileri yava? yava? Araplara yakla?t?rd?. ?mparator Joannes Tzimiskes, Nisaybin’e yapt??? seferde Malatya yak?n?ndan F?rat ?rma??na geçti (927). Bu s?rada isyan eden Bardas Skleros, Malatya’y? ele geçirdi; ?ehri imparator ad?na yöneten Strategos’u esir ald? ve kendisini basileus ilan etti. Daha sonra Bardas Skleros, 7 y?l Dicle üzerindeki adalardan birinde esir olarak kald?ysa da sonunda kaçt? ve Bedevilerin yard?m?yla, Malatya’ya geldi. 987’de ?ehrin valisini esir ald? ve yeniden kendisini basileus ilan etti. Fakat geçerken Skleros, gelece?in imparatoru Bardas Phokas, 14 eylül 987’de Malatya’dan 1008’de Hamdanilerden Ebul Heyca, Mirdasilerden Mansur Lulu’nun önünden kaçarak Malatya’ya s???nd? ve imparator taraf?ndan buraya vali tayin edildi.
Malatya, Bizans hakimiyetindeyken ?ehir Türk ak?nlar?na maruz kald?. Türkler ilk defa 1058’de ?ehir civar?nda göründüler; halk bunlardan kaçarak, yak?ndaki da?lara s???nd?, 3.000 ki?iden kurulu Türk kuvvetleri, emir Ebu Dinar kumandas?nda 10 gün süreyle ?ehir ve civar?n? ya?malad?. Fakat dönü?leri s?ras?nda Sasun bölgesi halk? taraf?ndan pusuya dü?ürülerek yok edildi. Türkler, imparator ?saak I (1057-1059) zaman?nda yeniden Malatya’ya girdiler ve halk?n? esir ederek götürdüler. Bunun üstüne ?saak’?n yerine geçen Konstantinos Dukas X, 1060’ta (veya 1061) Malatya’n?n iki sur ve hende?ini yeniden yapt?rd? ve ?stanbul’da oturan Malatya ileri gelenlerinden bir k?sm?n? do?duklar? ?ehre dönmelerini sa?lad?. Çok k?sa bir zamanda ?ehir yeniden onar?ld?. Ancak sürekli sald?r?lar yapan Türkler, burada büyük bir direnme görmediler; Malatya etraf?nda karargah kuran ordular, ba??bozuk kuvvetlerle Türkler üzerine yürümek için, F?rat’? geçmekten çekindiler. Bununla beraber Türkler, ?ehri ku?atmad?lar ve Kayseri’ye yürüyerek buray? ald?lar. Romados Diogenes IV, 1068’de Selçuklulara kar?? harekete geçince, s?n?rlar?, Türk kumandan? Af?in’in ak?nlar?ndan korumak üzere Malatya’ya bir kumandan gönderdi; ayn? y?l, Flafatos kuvvetleriyle Suriye s?n?r?nda kendisine geçici bir devlet kurdu ve Malatya’ya Hetomo?lu Thoros’u vali olarak tayin etti. Thoros’dan sonra ermeni Hareb, Balatianos (Valentianus) ve rum Gabriel, Bizansl?lar?n Türklere uzun süre dayanamayacaklar?n? anlay?nca, Malatya üstündeki hakimiyetini önce halifeye onaylatt?, sonra türlü hilelere ba?vurarak, Türk kuvvetlerini Malatya’dan uzakla?t?rd? ve daha sonra bu kuvvetler Malatya’y? ku?at?nca, Sivas’a hakim olan Dani?mendo?lu Gümü?tigin’e ba?vurdu; onun yard?m?yla Türklerle bar??t?. Anadolu Selçuklu Sultan? K?l?ç Arslan I, Malatya’y? ilk defa 1100’de ku?att?; fakat k?z? Morfia’y? Urfa kontu Baudouin ile evlendiren Gabriel’in, Franklar? yard?ma ça??rmas? üstüne geri çekildi. Daha sonra Gümü?tigin ?ehrin çevresini ya?malad?. Bunun üstüne Antakya hükümdar? Mohemond, ye?eni Riccordo ve bir süvari kuvvetiyle harekete geçti, fakat Mara? yak?n?nda tuza?a dü?ürülerek esir al?nd? ve Niksar’a (veya Sivas) gönderildi (1100). Fakat Urfa hakimi Baudouin’i yard?m?na ça??rd?. Baudouin Malatya’y? ku?atmadan kurtard? ve üç gün süre ile Gümü?tigin’i izledi. Urfa’ya dönerken u?rad??? Malatya’y? Gabriel kendisine teslim etti, o da, ?ehri korumak için, buraya 50 süvari b?rakt?. Bununla beraber Gümü?tigin ayn? senenin sonbahar?nda halk?n iste?ine uyarak yine Malatya önlerine geldi; halk?n Gabriel’i teslim etmesi üstüne Malatya’ya girdi (18 eylül 1101). Böylece Malatya’da Dani?mendli hakimiyeti ba?lad?. ?mparator Aleksis Kommenos’un iste?i üzerine Gümü?tigin, Malatya’ya getirdi?i Bohemond’u 100.000 dinar kar??l???nda serbest b?rakt? (1103). Gümü?tigin, Malatya’y? ald?ktan 2 y?l sonra öldü (1103-1104). Yerine o?lu Ya??basan geçti. Bunun zaman?nda Anadolu Selçuklu Sultan? K?l?ç Arslan, 28 haziranda ku?att??? Malatya’ya hakim oldu (2 eylül 1106). Fakat bir y?l sonra Tutu?’a ma?lup olarak Habur nehrinde ölünce, en küçük o?lu Tu?rul Arslan, Malatya’da onun yerini ald?. K?l?ç Arslan’?n öteki o?ullar? aras?ndaki mücadeleler s?ras?nda Mesud, Malatya’ya kaçt?. Bu s?rada Bohemond, Ceyhan ?rma??n?n yukar?s?ndaki Elbistan ve Malatya çevresini ele geçirdi. Fakat 1111’de Malatya sultan?n?n atabeki Belek, Ceyhan üzerindeki araziyi ondan geri ald?. K?l?ç Arslan’?n dul e?i Belek ile evlenmek üzere, 1113’te Malatya’dan ayr?ld?, fakat Büyük Selçuklu Sultan?n?n o?lu taraf?ndan yakaland?. 15 mart 1118’de Kemah ve Erzincan emiri Mengücek Gazi, Malatya çevresini ya?malad?. Bunun üstüne genç hükümdar?n annesi Urfa’daki Joscelin’den yard?m istedi. Ertesi y?l Tu?rul Arslan, Dani?mendli Gazi ve Bizansl?lar? yenen Belek’in yard?mlar?yla Ceyhan üzerindeki topraklar? ve Elbistan’? ald?. Belek, Manbic önünde ölünce de Gerger’i eline geçirdi. Bir süre sonra Dani?mend Gazi, damad? Selçuklu Sultan? Mesud ile birlikte Malatya üstüne yürüyerek ?ehri ku?att? (1124); halk?n yard?m?yla Malatya’ya girdi. Bu hükümdar devrinde Malatya bar?? içinde ya?ad?. 1135’te yerine o?lu Melik Muhammed geçti; fakat k?sa bir süre sonra Bizans imparatorunun yakla?t???n? haber alarak, ?ehri b?rakt?. Joannis Kommenos II, Suriye’ye kadar ilerledi?i s?rada, Selçuklu Sultan? Mesud, Kilikya’ya sald?rarak esir ald??? Adana halk?n? Malatya’ya gönderdi. 1139’da Melik Muhammed de Kilikya seferine ç?kt?. Ölümünden sonra Zünnun onun yerine geçti. Bunun üstüne karde?i Aynüddevle, Malatya’y? ku?att?; ?ehirdeki Türk muhaf?zlar; Bureydiye kap?s?n? açarak Malatya’y? ona teslim ettiler. Bundan sonra Selçuklu Sultan? Mesud, Aynüddevle’nin kendisine ba?lanmamas? üstüne Malatya’y? iki kere ku?att? fakat alamad? (1143-1144). Aynüddevle ölünce (12 haziran 1152) yerine o?lu Zulkarneyn geçti. Ancak çok küçük ya?ta oldu?undan önceleri annesi onun yerine saltanat sürdü; bir süre sonra genç hükümdar? öldürmek istedi?i için, ?ehirden ç?kar?ld?. Bunu bahane eden Mesud, yeniden ?ehri ele geçirmek istedi (24 temmuz 1152); ba?aramad?. 1162’de Zulkarneyn’in yerine küçük ya?taki o?lu Nas?rüddin Muhammed geçti. E?lenceye dü?künlü?ü sebebiyle halk?n gözünden dü?tü?ü için Malatya’y? b?rakmak zorunda kald? (1170). Karde?i Ebulkas?m onun yerini ald?. 1172’de ölünce yerine küçük karde?i Feridun geçti. Durumu haber alan Selçuklu Sultan? K?l?ç Arslan II, Malatya üstüne yürüdü; önce ?ehri alamad? fakat Feridun, karde?i Muhammed taraf?ndan öldürülünce dört ay süren bir ku?atma sonunda ?ehre girdi (1178). ?ehrin iki surunu onartt? (1181). 1185’te devlete ba?l? olmayan Türkmenler Malatya topraklar?na sald?rd?lar. Bir süre sonra K?l?ç Arslan ülkeyi o?ullar? aras?nda bölerken Malatya’y? o?lu Muizzüddin Kayser?ah’a verdiyse de sonradan di?er o?lu Kutbüddin Melik?ah’a b?rakmak zorunda kald?. Salahaddin Eyyubi’den destek gören Muizzüddin Malatya hakimi oldu. 1200’de karde?i Tokat hakimi Rukneddin Süleyman, Malatya’y? Muizzüddin’in elinden ald?. Bundan sonra Malatya Selçuklu Sultanlar?n?n elinde kald?. Alaeddin Keykubat I zaman?nda (1231) Mo?ollar, Malatya yak?n?ndaki F?rat ?rma??na kadar ilerlediler. Alaeddin, Malatya’dan 100.000 ki?ilik bir ordu toplayarak, Hisn Ziyad’? ald?. G?yaseddin Keyhüsrev II zaman?nda Selçuklulardan ayr?lan Harizmliler Malatya’ya sald?rd?klar? gibi, 1241’de Baba ?shak’? Horasani’nin ba??nda bulundu?u Türkmenler ?ehri ya?malamak istediler (1241). G?yaseddin Keyhüsrev II’nin Köseda? sava??nda Mo?ollara yenilmesi (1243), Malatya’n?n zarar?na oldu. ?ehrin suba??s? Re?idüddin, Selçuklu hazinelerini ya?malad?, ?ehrin ilerigelenleri Haleb’e çekildiler. Mo?ollar ?ehri sard?lar.
Selçuklu Devletinin Hulagu taraf?ndan karde?ler aras?nda bölünmesi üstüne, önce ?zzeddin Keykavus II, Malatya’da hüküm sürdü; sonra yerine Rükneddin K?l?ç Arslan IV geçti. ?zzeddin asker toplamalar? için Malatya bölgesine adamlar gönderdi (1257); fakat ?ehirliler adamlar?n? Mo?ollar?n korkusundan kabul etmediler. Abaka zaman?nda (1265-1282) yap?lan yeni bir bölünme sonunda Malatya, G?yaseddin Mesud II’nin hissesine dü?tü. Cimri olay? (1277) s?ras?nda Malatya bölgesinde bulunan Germiyan Türkmenleri Kütahya bölgesine geldiler. Memluklar Malatya’y? almak üzere birçok te?ebbüste bulundular. 1316’da Melikünnas?r Muhammed zaman?nda Malatya önüne gelen bir Memluk ordusu ?ehri alarak tahrip etti. Bundan sonra Malatya Memluklar?n bir uç kalesi oldu. Ancak Dulkad?ro?ullar? Elbistan dolaylar?nda kuvvet kazan?nca Memluklu hakimiyeti etkisini kaybetti. Osmanl?lar, Y?ld?r?m Beyaz?d zaman?nda etki alanlar?n? Do?u’ya kayd?rd?klar? s?rada Malatya, Akkoyunlular, Memluklar ve Osmanl?lar aras?nda birçok sava?a yolaçt?. Sivas ve Kayseri hakimi kad? Burhaneddin Ahmed, Amasya beyi ?adgeldi Ahmed Bey ve onun yard?m?na gelen Y?ld?r?m Beyaz?d yüzünden Malatya’ya kaçt?, fakat Divri?i yak?nlar?ndaki Karayel’de Akkoyunlu hükümdar? Karayölük Osman Bey taraf?ndan öldürülünce (1398) Y?ld?r?m Beyaz?d, kad? Burhaneddin’in topraklar?na sahip ç?kt??? gibi Malatya üstünde de hak ileri sürdü. Malatya’y? korumak isteyen Dulkad?ro?lu Suli Bey, k?z? Emine hatunu, Y?ld?r?m Beyaz?d’?n o?lu ?eyhzade Süleyman ile ni?anlayarak Osmanl?lar taraf?na geçti. Memluk sultan? Berkuk, bu olay üstüne Suli Bey’i öldürterek Malatya’y? Sadaka Bey’e verdi. Suli Bey’in ye?eni Nas?rüddin Mehmed Bey, Y?ld?r?m Beyaz?d’a ba?vurarak kendisine yard?m edilirse Osmanl?lara ba?lanaca??n? bildirdi. Bunun üstüne Y?ld?r?m Beyaz?d, Berkuk’un ölümünden ve yerine Ferec’in geçmesinden yararlanarak Dulkad?rl?lar üstüne yürüdü ve Memluklu emiri Çakmak’tan Malatya’y? ald? (1399). Ancak Osmanl?lar?n ?ehirdeki hakimiyeti bir y?l kadar sürdü. Timur Malatya’y? Osmanl?lardan ald? (1401). Y?ld?r?m Beyaz?d’a haber göndererek Osmanl?lara s???nan Sultan Ahmed Celayir ile Karayusuf’a kar?? ?ehrin geri verilebilece?ini bildirdi. Y?ld?r?m Beyaz?d bu iste?i kabul etmedi; fakat Ankara’da yenildi (1402). Dulkad?rl?lar, Timur’un Anadolu’dan gitmesinden sonra, Memluklar döneminde Malatya’ya hakim oldular. Ancak, Memluklar bu ?ehre ayr? bir önem verdiklerinden vali göndermekten de geri kalmad?lar. Bu yüzden Dulkad?rl?larla aralar? aç?ld?. Nitekim Beyaz?d II devrinde Çukurova’da yap?lan Osmanl?-Memluk sava?lar? s?ras?nda (1485-1491), Dulkad?ro?lu Alaüddevle Bozkurt, Osmanl?larla i?birli?i yaparak Malatya’ya hücum etti, ba?ar? sa?layamayarak Memluklularla anla?mak zorunda kald? (1485). Bu yüzden Memluklar Malatya’ya en seçkin emirlerini vali olarak gönderdiler. Nitekim son Memluklu Sultan? Kansu Gavri, Malatya’da valilik yapm??, Osmanl? lehçesinde ?iirler yazm??t?r. Yavuz Sultan Selim, Memluk seferine ç?karken Malatya’y? ald? (1516). Temmuz sonunda Malatya önlerine gelen Türk ordusu, Had?m Sinan Pa?a ile birle?erek Malatya’ya girdi. Yavuz Selim Dulkad?ro?lu topraklar?n? ?ahsuvaro?lu Ali Bey’e verdi. M?s?r’?n al?nmas?ndan sonra (1517) Malatya kesin olarak Osmanl? s?n?rlar?na kat?ld? ve bir uç ?ehri olmaktan ç?kt?. ?ehsuvar Bey’in bir iftira yüzünden Kanuni devrinde Ferhad Pa?a taraf?ndan öldürülmesiyle Malatya’da Dulkad?r soyu son buldu (1522). XVII’nci yüzy?lda Celali isyanlar? ba?lad??? zaman Malatya, asilerin soygunlar?na u?rad?. Celalilerden Bölükba?? Kara Ahmed, Malatya’ya çok zarar verdi. Kocasinan Pa?a, Kara Ahmed’i devlet hizmetine ald?. Malatya, ?ran seferleri s?ras?nda orduya erzak sa?lad?. XVIII’nci yüzy?lda Malatya’da imar çal??malar? ba?lad?. Baz? cami ve mescidler yap?ld? veya onar?ld?. XIX’ncu yy.da Kavalal? Mehmet Ali Pa?a’n?n o?lu ?brahim Pa?a’ya yenilen ve esir olan Mehmet Re?id Pa?a, serbest b?rak?larak sadaretten azledildikten sonra Diyarbak?r-Sivas-Harput valiliklerine gönderildi. Pa?a bu arada Malatya’y? onarmak için 1833’te 40 tabur askerle ?ehre geldi. Arguvan bölgesindeki Dirican, Nermigan, Arapgir’deki Atmal?, ?ötikak ve Akçada?’daki Kürne, Kürecik, Gözene a?iretleriyle Ad?yaman, Besni civar?ndaki a?iretler aras?nda güvenli?i sa?lad?. Bu ba?ar?, ?zolu çevresindeki a?iret reislerini tela?a dü?ürdü. F?rat’? geçecek olan Osmanl? askerlerinin kay?klar?n? bat?rarak bunlar?n kendi üstlerine gelmesini önlemek istediler. Bu olaya k?zan Mehmed Re?id Pa?a, olay? yaratanlar? ast?rd?. M?s?r meselesi üstünde 1839’da Mahmud II’nin emriyle Haf?z Mehmed Pa?a, karargah?n? Elaz??’da kurarak Kavalal? ile çarp??maya haz?rland?. Orduyu Malatya’ya getirdi. Askerlerin içinde Alman kurmaylar? da vard?. General Moltke, o s?rada yüzba?? rütbesiyle Malatya’da bulunuyordu. Haf?z Mehmed Pa?a, askerini Orduzu’ya 4 km. uzakl?ktaki Eski Malatya’n?n içine yerle?tirdi. Han, ev ve kö?kleri i?gal etti. Halk, Ba?lar bölgesinden (Aspuzu) ?ehre inemedi. Ba? evlerinde k??? geçirdi. Aspuzu’da yerle?en halk, burada bir ?ehir kurarak bir daha eski yerine dönmedi. Böylece Malatya, ad de?i?tirmeden, bir üçüncü defa yer de?i?tirdi. Malatya, Tanzimattan sonra, yeni yerinde geli?meye ba?lad?. Büyük i? merkezlerinden biri durumuna geldi. Önce Mara?’a, sonra Diyarbak?r’a, Elaziz’e (Mamurretülaziz) ba?land?. Cumhuriyetten önce mutasarr?fl?k; cumhuriyetten sonra il oldu.
Kaynak: Meydan Larousse
[Only Registered Users Can See Links] ([Only Registered Users Can See Links])
MALATYA TUR?ZM?, GÜZEL SANATLAR VE KÜLTÜRÜ
Malatya’n?n sanat eserleri bugünkü yerle?me merkezinden 12 km uzakl?kta bulunan Eski Malatya’dad?r. Buradaki eserler Hitit, Asur, Selçuklu, Memluk ve Osmanl? devirlerine aittir. Malatya’da görülen en eski eser, ?ehrin yak?n?ndaki Aslantepe’de, kaz?larda bulunmu? olan Hitit ve Asur devirlerine ait saray kal?nt?lar?d?r. Öteki önemli eserler;
Nemrut, karayoluyla, Pütürge ilçesi, Tepehan beldesi üzerinden ula??lan Do?u ve Bat? medeniyetlerinin, 2150 m yükseklikte muhte?em bir piramitteki kesi?me noktas?, Dünyan?n sekizinci harikas? Nemrut, yüksekli?i 10m’yi bulan büyüleyici heykelleri, metrelerce uzunluktaki kitabeleriyle, UNESCO Dünya Kültür Miras?nda yer almaktad?r. Nemrut Malatya ile Ad?yaman s?n?r?nda bulunmaktad?r.
Aslantepe höyü?ü, Malatya’n?n 4km. kuzeydo?usundaki Orduzu (Bahçeba??) kasabas? topraklar? içinde yer alan Aslantepe’de yap?lan kaz?larda, Neolitik ça?da yerle?ilmi? olan bu höyü?ün üst k?s?mlar?nda M.Ö. XIII. yy.da yap?lan bir Hitit saray? ile daha sonra Asurlu bir valiye ait saray?n kal?nt?lar? ortaya ç?km??t?r.
Malatya kalesi, bugünkü Malatya ?ehrinin 8 km kuzeyinde Eski Malatya (Melitene) ?ehrinin kalesi, I. yy. da Roma imparatoru Titus taraf?ndan yapt?r?ld?. 532’de Bizans imparatoru Justinianus kaleyi tamir ettirdi. 575’te ?ran hükümdar? Hüsrev I zaman?nda ve 934’te Bizansl?lar taraf?ndan tahrip edilen kaleyi 1057-1067 y?llar? aras?nda Bizans imparatoru Dukas ve 1181’de K?l?ç Arslan II yeniden tamir ettirdiler. Malatya kalesinin plan? yamu?a benzer. Do?u cephesi 850 m, kuzey cephesi 500 m, bat? cephesi 800 m, güney cephesi de 750 m uzunlu?undad?r. Do?uda 24, kuzayde ve bat?da 23, güneyde 24 kule ve burcu, ayr?ca 11 kap?s? vard?r. Sur ve burçlar?n yap?m?nda düzgün ?ekilde yontulmu? ta?lar kullan?lm??t?r. Kale yüksekli?i 20 m.’yi bulan iki s?ra surla çevrilidir. Birinci sur de?erinden 15 m kadar daha alçakt?r.
Ulucami, Eski Malatya ?ehri surlar?n?n ortas?ndad?r. Selçuklu sultan? Alaeddin Keykubad I devrinde, Yakubo?lu Mansur taraf?ndan yapt?r?ld? (1224). Plan bak?m?ndan klasik <<ulucami>> tiplerinden farkl? olarak derinli?ine bir mekan? vard?r. Mihrap önü kubbesi, eyvan ve revakl? avlusuyla ?ran’daki büyük Selçuklu camilerine benzer. Tu?ladan yap?lm?? olan ilk yap?dan bugüne, iç avludaki eyvan, eyvan tonozu, mihrap önü kubbesi ve avlu çevresindeki bat? revaklar? kald?. Ayr?ca, yap?ld??? devirden kalan çini, mozaik ve s?rl? tu?la dekorlar da ilgi çekicidir. Çe?itli devirlerde yap?lan onar?mlardan en önemlisi, XIV. yy.?n ikinci yar?s?nda Memluklar taraf?ndan yap?ld?. Bu arada yap?lan bir tak?m eklerle yap? ilk biçimini kaybetti. Güney cephesindeki portal ve bas?k kubbe, Memluk devrinde yap?ld?. Caminin, üzeri zengin dekorlu ah?ap mimberi çok ilgi çekicidir; bu mimber, 1932’den beri Ankara Etnografya müzesinde muhafaza edilmektedir. Malatya Ulucamii, zengin s?rl? tu?la ve mozaik çini dekorlar? bak?m?ndan da Selçuklu camilerinin tipik bir örne?idir. Caminin yan?nda güney yönünde çok harap bir medrese kal?nt?s? vard?r. Yap?n?n tarihi kesin olarak belli de?ildir, XIII. yy.?n ortalar?nda yap?ld??? san?l?r;
Ulucami medresesi, Eski Malatya’da Ulucami’nin güneyinde bulunan medresenin yap?l?? tarihi kesin belli de?idir. Fakat elde kalan birkaç parça süslemenin karakter ve üslubu XIII. yy.a ait bir Selçuklu yap?s? oldu?unu gösterir. Bugün yaln?z esas eyvan? ve kap?s?n?n bat? taraf?nda bir odas? kalm??t?r. Çok harap olmas?na ra?men, mihrap üzerinde sarma??k motifleriyle i?lenmi? stalaktitlerin izi görülür.
Musalla-namazgah, Eski Malatya surlar?n?n d???nda Malatya-Sivas karayolu üzerinde (Meydanba?? mahallesi), Selçuklu sultan? Keyhüsrev II zaman?nda Sucaeddin ?shak’?n o?lu olan Selçuklu kumandan? Kemeleddin Kamyar taraf?ndan yapt?r?ld? (1243). Memluklar devrinde sultan Meliküle?ref Ebül Nasr Kay?tbay taraf?ndan tamir ettirildi (1474). Anadolu’da bu tipin ender örneklerinden biri olan yap?dan, bugün mihrap ve mimber duvar? kald?. Kemer biçimindeki mihrap ni?ini, Selçuklu ta? i?çili?inin bir örne?i olan, içleri y?ld?z motifleri, örgüler, lotus ve zincir motifleriyle süslü dört bordür çevirir. Mihrap ni?i de alternatif dizilmi? iki renkli kesme ta?tan yap?lm??t?r.
Hörümdede minaresi, Meydanba?? mahallesinde, Ulucami’nin güneyinde tu?ladan yap?lm?? tipik bir Selçuklu minaresidir. Yap?l?? tarihi belli de?ildir (XIII. yy.a ait oldu?u san?l?r). Minare, sekizgen tu?la kaide üzerinde silindirik olarak yükselir. Firuze renkli çini frizler ve ?erefe alt?ndaki kufi kitabe ilgi çekicidir. Son zamanlarda minarenin tu?la kaidesinin alt k?sm? moloz ta?tan bir k?l?f içine al?nd? ve ?erefeyle üst k?s?m y?k?ld?;
Meliksunullah camii (Adile camii de denir), Alacakap? mahallesinde , Ulucami’nin bat?s?nda, Eski Malatya’da Memluk devrine ait eserlerden bugüme kadar kalabilmi? tek örnektir. Halk aras?nda Vaizoca?? veya Vaizbaba ad?yla da an?l?r. Memluk sultan? Melikülzahir Berkuk zaman?nda Abdullah Hüsnüo?lu Cerke? taraf?ndan yapt?r?ld? (1394). Bugün caminin yaln?z minaresi ayakta durmaktad?r. Minarenin kesme ta?tan kaidesi kare biçimindedir. Silindirik gövdeye tu?ladan yap?lm?? sekizgen bir kasnakla geçilir. ?erefenin alt?nda bugün ço?u dökülmü? firuze renkli çinilerden meydana gelen bir friz vard?r. Tu?la mukarnas dekorun alt?nda da süslemeler görülür. ?erefeden sonraki k?sm? y?k?lm??t?r;
Akminare camii, ?ehir surunun d???nda, De?irmenönü mahallesinde Selim II zaman?nda, Zaim Yusufo?lu Himmet Bey taraf?ndan yapt?r?ld? (1573-1574). Kare mekanl?, tek kubbeli, tek minareli karakteristik bir Osmanl? camiidir. Kesme ta?tan yap?lm?? olan yap?n?n güney ve bat? duvarlar?nda iki?er pencere yer al?r. ?ç k?sm?, mihrap ve mimberi çok sadedir. Mihrab?n solunda vaiz kürsüsü olarak kullan?lan bir ni? vard?r. Kesme ta?tan yap?lm?? minare, kuzeydo?uda ve yap?dan biraz uzaktad?r. Kare kaide üzerinde sekizgen ?eklinde ikinci bir kaide ve üzerinde minare gövdesi yükselir. Mukarnaslarla süslü ?erefe ve üst k?s?m bugün y?k?lm?? durumdad?r;
Sütlüminare camii, ?ehir surlar?n?n güneyinde, Meydanba?? mahallesinde (Evliya Çelebi’nin Seyahatname’simde Çermikmahalle camii olarak kaydedilir) XVI. yy. sonuna ait bir Osmanl? yap?s?d?r. Bugün yaln?z minaresi sa?lamd?r. Duvarlar? çok harap olmakla birlikte tek kubbeli, kare mekanl? bir cami oldu?u anla??l?r. Cami ve minare kesme ta?tan yap?lm??t?r;
Karahan camii, surlar?n d???nda, Karahan mahallesindedir. Kuzey cephesinde giri?in üzerinde yer alan kitabeye göre Malatya miralay? Abdullah o?lu Hüsrev Bey taraf?ndan yapt?r?ld? (1583). 1900’de onar?ld?. Kare planl? küçük bir camidir. Üçbölümlü bir son cemaat yeri vard?r. ?ç k?s?m iki sütun dizisiyle üç nefe ayr?lm??t?r. Mihrap ve mimber basittir; üzerlerinde süs yoktur. Son onar?mlarda yap?lm?? olan minare, onalt? kö?elidir. Kesme ta?tan kare bir kaidesi ve tu?ladan sekizgen bir geçi?i vard?r. ?erefe alt?nda tu?la frizler yer al?r;
Emirömer mescidi ve türbesi, Alacakap? semtinde, Emirömer mhallesinde, Emirülazam Ömer Bey ad?na yapt?r?ld? (1563). Kesme ta?tan yap?lm?? dörtgen planl? tipik bir Osmanl? mescididir. Çok sade olan iç k?s?mda kesme ta?tan yap?lm?? sivri kemerler yer al?r. Sanduka, giri?in sa??ndad?r. Ta? portal, süslemesi bak?m?ndan ilgi çekicidir;
Sittizeynep türbesi, surlar?n d???nda, Karahan mahallesindedir. Kesme ta?tan yap?lm?? sekizgen gövdeli bir mezar yap?s?d?r. XIII. yy. sonuna ait bir Selçuklu eseri olan yap?n?n üzerini yine sekizgen bir külah örter. Gövdeden külaha üç kademeli bir silme ile geçilir. ?ç k?s?mda kime ait oldu?u bilinmeyen bir mezar vard?r;
Hac?nefisehatun türbesi, Meydanba?? mahallesindedir. Kitabesi yoktur. Kare planl?, kubbeli bir yap?d?r. ?ç k?s?mda Nefise Hatuna ait oldu?u bilinen bir sanduka vard?r.
Eski Malatya’daki di?er türbeler aras?nda Üçkarde?ler türbesi, Be?karde?ler tübesi, Karababa türbesi, Alibaba türbesi, Ahmetduran mescidi ve türbesi say?labilir. Öteki önemli tap?lar:
Kanl?kubbe, Meydanba?? mahallesinde, kö?elerinde payeler olan kare planl? ta? ve tu?la kar???m? bir yap?d?r. Üzeri kasnaks?z, tu?ladan bir kubbeyle örtülüdür.
Silahtarmustafapa?a kervansaray?, ?ehrin bat?s?nda Alacakap? mahallesindedir. Eski Malatya’da Osmanl? devrine ait en önemli eserdir. Murad IV’ün silahtar? Bosnal? Mustafa Pa?a taraf?ndan yapt?r?ld? (1637). Bugün bir harabe durumunda olan yap?n?n dikdörtgen avlusu ve holü ile tipik kervansaray plan?ndad?r. Do?u cephesindeki portalden çevresi revakl? avluya girilir. Bugün sadece güneybat?daki revaklardan bir k?sm? ayaktad?r. Revaklardan sonra d??a aç?lan mekanlar gelir. Bunlar?n dükkan oldu?u san?l?yor. Ayr?ca kervansaray?n ?s?nmas? için yap?lm?? konik külahl? ocak ni?leri ile misafirlere ayr?lm?? oniki oda vard?r. Kuzey, do?u ve güney cephelerinden hiçbir iz kalmad?; bat? cephesi son y?llarda restore edilmeye ba?land?.
Malatya Atatürk Evi Müzesi, Malatya Atatürk Evi, eski Halkevi binas?nda 1981 y?l?nda düzenlenerek ziyarete aç?lm??t?r. Atatürk'ün Malatya'ya ilk geldi?i zaman bir gece kald??? eski Türk Oca??, daha sonra Halkevi Binas?'n?n giri? kat?ndaki iki oda, 1981 y?l?nda Atatürk Evi olarak düzenlenmi?tir. Giri?te, sa?daki ilk oda Atatürk'ün Halkevini ziyaret etti?i sarada kulland??? masa ve koltukla dö?enmi?, i?lemeli bir sehpa konulmu?tur. Giri?in solundaki odada, Atatürk kitaplar? sergilenmi?tir.
Kaynak: Meydan Larousse
DO?AL GÜZELLEL?KLER VE MES?RE YERLER?
Orduzu P?narba??
Orduzu P?narba??, Malatya merkezinde ad? en çok bilinen mesire yeridir. Malatya-Elaz?? karayolu üzerinde, merkeze 5 km. mesafede Bahçeba?? (Orduzu) semtinde kaynak sular?n?n önüne set çekilerek bir gölet olu?turulmu?tur. Yamaçlar? çam a?açlar?yla çevrili olan bu yer yaz aylar?nda ?ehir halk?n?n dinlenme yeridir. Yaz?n s?cak günleri Malatyal?lar ve zaman zaman da d??ar?dan gelenler P?narba??'na ak?n eder ve göl kenar?nda piknik yap?p dinlenirler. Yazl?k gazinolar, Malatya Belediyesi taraf?ndan göl kenar?nda yapt?r?lan dinlenme tesisleri ve Mi?mi? park'ta in?a edilen Kay?s? Fuar? alan? Orduzu P?narba??'n?, kentimizin en gözde dinlenme alan? haline getirmi?tir. Ayr?ca, yörenin güzelli?i ve sakinli?i göz önüne al?narak, buraya Malatyaspor Kulübü, Spor Kompleksi ve yüzme havuzu yapt?rm??t?r. Futbolda kentimizi temsil eden Malatyaspor, y?l boyunca söz konusu tesislerden yararlan?r. Kompleksteki çim saha, Malatyaspor taraf?ndan antrenman alan? olarak kullan?l?rken, toprak saha amatör tak?mlar?n hizmetindedir. Ek olarak, aç?k yüzme havuzu yaz aylar?nda yüzme müsabakalar?na sahne oldu?u gibi, halk?n kullan?m?na da sunulur.
Horata
?l merkezine 5 km. mesafedeki Konak Kasabas?'nda, Beyda??'n?n eteklerinde ç?kan Horata suyunun çevresinde bir mesire yeridir. Yaz aylar?nda kent merkezinden Horata'ya ak?n eden Malatya halk?, durgun, temiz ve so?uk sular?n yan?nda dinlenme f?rsat? bulmaktad?r.
Gündüzbey
Malatya'ya 8 km. uzakl?ktaki Ye?ilyurt llçesi'nin kasabas? olan Gündüzbey, Derme Deresi'nin kaynak yeridir. Ye?ile bezeli do?al güzellik, suyun bollu?u ve kasaban?n sakinli?i halk?n ilgisini çeker ve yaz aylar?nda ziyaretçi ak?n?na u?rar. Kasaba içindeki ve yak?n?ndaki parklar?n yan? s?ra, Kap?l?k ad?yla bilinen mevki görülmeye ve dinlenmeye de?er yerler aras?ndad?r.
Davullu P?nar
Ye?ilyurt ilçe merkezine 2 km. mesafedeki Taftac?k mevkiinde kaynak sular?n?n kayalar?n aras?ndan ç?k?p dereye kar??t??? bir dinlenme yeridir.
?nek P?nar?
Ye?ilyurt ?lçesindeki ?nek Çay?'n?n kayna??ndad?r. ilçeye 5 km. mesafede, Kadir U?a?? köyüne giden yol üzerindeki, Altmal? mevkiindedir. Do?al güzelli?i, sakinli?i ve yöredeki meyva bahçelerinin bollu?u, ?nek Pmar?'n? görülmeye de?er k?lar. ?nek P?nar?, yaz aylar?nda ilçedeki vazgeçilmez piknik yerlerinden biridir.
Sürgü Takaz
Do?an?ehir llçesi'nin, Sürgü Kasabas?'nda kaynak sular?n?n ç?kt??? Sürgü Vadisinde yer al?r. Malatya'ya 70 km. mesafededir. Asfalt yol ile ula??lan mesire yeri bol, temiz ve so?uk sulu Takaz kayna??n?n olu?turdu?u do?al bir akvaryum görünümünde olup, alabal?k üretme tesisleri de bulunmaktad?r.
SürgüTakaz, halk?n, piknik için ilgisini çekerken, yöreyi ziyaret edenler, lezzetli alabal?klar?n tad?na bakmaktan geri kalmazlar.
Sulu Ma?ara
Do?an?ehir ?lçesi, Polat Kasabas?'na 6 km. mesafede olup, ma?ara içerisinde sark?t ve dikitler mevcuttur. Görülmeye de?er do?al bir güzeliktir.
Günp?nar ?elalesi
Darende Ilçesi'nin 10 km. bat?s?ndad?r. Günp?nar Çay?, kayna??ndan ç?kt?ktan sonra kayalar aras?nda oldukça yüksek bir dü?ü? yapar. ?elalenin ç?kard??? ses, toz halinde çevreye yay?lan su zerreciklerinin kayalar üzerinde ak??? izlenmeye de?er görüntüler ortaya ç?kar?r. ?elalenin çevresini kaplayan a?açlar, Günp?nar'm görünümünü daha da muhte?em hale getirir. ?elale, her y?l çok say?da ziyaretçinin ak?n?na u?ramaktad?r. Günp?nar'?n çevre düzenlemesi Özel idarece yapt?r?ld?ktan sonra, ?elalenin cazibesi daha da artm?? bulunmaktad?r.
Somuncu Baba ve Çevresi
Darende ilçesi, eski Darende mevkiinde yer alan Somuncu Baba Camii önünde bulunan bal?kl? havuzu, bal?klar?n ç?kt??? kuyu ile, caminin hemen yan?nda akan Tohma suyunun geçti?i vadi ve Tohma kenar?ndaki Kudret hamam? görülmeye de?er yerlerdir.
Yukar?da say?lanlar?n d???nda, Arguvan ilçe merkezine 10 km. uzakl?ktaki K?z?k Köyü'nde bulunan, Bal?kl? Çe?me ile Bemara Çay?'n?n geçti?i ye?illiklerle örtülü vadi, ilçenin 3 km. uza??ndaki Dolayl? Mahallesi'nde Büyük Ba? ad?ndaki su ba?? ile Gürge Köyü'ndeki Deliklita? Arguvan Ilçesi'nin; Güzelyurt, Il?cak, U?urp?nar, ??p ??p, Zurbahan ve Yücekaya Hekimhan ilçesinin mesire yerleridir.
SA?LIK (?ÇME VE KAPLICA) VE DA? TUR?ZM? ?MKANLARI
?spendere ?çmesi
Malatya Elaz?? yolu üzerinde Malatya'n?n 28 km. do?usunda ispendere köyündedir. içme, a?açlar aras?nda aç?k bir alanda olup, üç kaynaktan ç?kan su hem içme, hem de banyo yapma amaçl? kullan?lmaktad?r. Suyu; sindirim sistemi, idrar yollar? ve karaci?er hastal?klar?na iyi gelmektedir. îl Özel idaresince yapt?r?lan bir motel ve gazinosu mevcuttur.
Balaban ?çmesi
Darende ?lçesi, Balaban buca??na 1 km. uzakl?ktad?r. Mide, böbrek rahats?zl?klar? ve cilt hastal?klar?na iyi gelmektedir.
Harap ?ehir ?çmesi
Do?an?ehir ilçesindeki bu içmenin suyu, idrar yollar? hastal?klar? ve böbrek rahats?zl?klar?na ivi çelmektedir.
AV TUR?ZM? VE BALIKÇILIK
Malatya'da kara avc?l???n?n yan? s?ra, Karakaya Baraj Gölünde su ürünlerinin yeti?tirilmesi, bal?kç?l???n geli?mesini sa?lam??t?r. Kara avc?l???, keklik av?na dayan?r, ilin her bölgesinde da?l?k ve me?elik kesimlerdeki kekliklerin bilinçsizce avlanmas?, bu hayvan?n say?s?nda azalmaya yol açm??t?r. Arapgir ve Pütürge ilçesinde yaban domuzu ve tav?an avlanmas? da yap?lmaktad?r.
Su avc?l??? için F?rat Nehri, Tohma Çay? ve Karakaya Baraj Gölü'nden yararlan?lmaktad?r. Söz konusu yerlerdeki avc?l?k, yöre insan?na ekonomik katk? sa?lamaktad?r.
GENÇL?K, SPOR VE KONGRE TUR?ZM?
Amatör spor ve halk oyunlar? çal??malar?n?n yo?unla?mas?, bölge ve Türkiye birinciliklerinin zaman zaman Malatya'da yap?lmas? gençlik turizmine hareket katmaktad?r.
Ayr?ca, ?nönü Üniversitesi'nce 22-24 Ekim tarihleri aras?nda düzenlenen "Battal Gazi Malatya Çevresi Halk Kültürü Sempozyumu" ilde kongre turizmine katk?da bulunmaktad?r.
MALATYA'DA BEL?RL? GÜNLER, FEST?VAL VE ETK?NL?KLER
Türkiye çap?nda kutlanan belirli günlerin yan? s?ra, Atatürk'ün Malatya'ya ilk geli?inin kutlanmas? 13 ?ubat, II. Cumhurba?kan? ?smet ?nönü'nün ölüm y?ldönümü nedeniyle yap?lan anma töreni 25 Aral?k, Malatya Kay?s? Bayram? ve Fuar? 17-31 Temmuz, Arapgir ilçesi Ba?bozumu ?enlikleri Eylül ay?n?n ilk haftas?, Darende ilçesi Somuncubaba ve Hulusi Efendi Kültür Etkinlikleri 25 Haziran ile Zengibar Karakucak Güre? ve Kültür Festivali 26-27-28 A?ustos, Ye?ilyurt Kiraz Festivali 17-18 Haziran, Akçada? Kültür ve Sanat ?enlikleri Eylül ay?nda ve çilek hasat mevsimi, Pütürge ilçesinde bal festivali, Kale ilçesinde de "En iyi Çilek Üretimi – Kale Çilek Festivali" Haziran ay?n?n 3.haftas?, yar??malar? düzenlenmektedir.
YÖREN?N D??ER ÇEK?C?L?KLER?
Kent ve ilçelerinin do?al güzelli?inin yan? s?ra, kültürel ve tarihsel eserler ile baz? yerler, turistik aç?dan öneme sahiptir ve ilgi çeker. Ancak ?u bir gerçektir ki, ülkemize her y?l önemli bir girdi sa?layan turizm sektöründe Malatya ad?na ilginin kayna?? tart???lmaz biçimde Nemrut Da?? ve bu da?daki aç?k hava mabedinde sergilenen eserlerdir. Nemrut'u Battalgazi Ilçesi'ndeki eserler izler.
NEMRUT DA?I
"Dünyan?n 8. Harikas?" nitelemesini hakeden Nemrut Da??, Commagene Kral? I. Antiochos taraf?ndan yapt?r?lm?? bir aç?k hava mabedidir. Mabedde yer alan tanr? heykelleri ve kral?n an?t mezar? oldu?u tahmin edilen tümülüsün bulundu?u Nemrut Da??, Malatya ve Ad?yaman il s?n?rlar? içerisinde bulunmaktad?r.
Güneydo?u Toroslar?n (Tümülüsle birlikte 2.150 metre) en yüksek noktas? olarak kabul edilen zirvedeki arkeolojik kal?nt?lar, sadece ülkemiz baz?nda de?il, dünya baz?nda da büyük öneme sahiptir. 196O'l? y?llara kadar zirveye herhangi bir motorlu araçla ula?mak mümkün de?ildi. O y?llara dek Nemrut'a ancak yürüyerek veya at s?rt?nda ula?mak mümkündü. Sonralar?, Malatya ve Ad?yaman taraf?ndan ayr? ayr? yap?lan yollar, zirveye minibüs, taksi gibi araçlarla ula?may? mümkün k?ld?.
Tümülüsün yap?m?yla olu?turulmu? 50 metre yüksekli?indeki tepe, onlarca kilometre uzaktan bile görülebilir. Uzaktan bak?ld???nda tepe, ucu sivriltilmi? bir kalem ucu görüntüsü vermektedir. Bu tepenin alt?nda kral ve yak?nlar?n?n mezar odalar? ile hazinenin oldu?u ortaya at?lm??sa da, ?imdiye kadar yap?lan çal??malarda henüz böyle bir ?eye rastlanmam??t?r. Tümülüs, ba? ve kafa büyüklü?ündeki ta?larla kapat?lm??t?r. Taban yar?çap? 1.50 metre olan tepeyle birlikte, Nemrut Da?? 2.150 metreye kadar yükselir.
Nemrut Da??'na May?s – Kas?m aylar? aras?nda ula??labilir. Di?er aylarda, yöreye özgü iklim ko?ullar? ve co?rafya nedeniyle, da?a gidilmez. Bu aylarda karla dolu yollar ve da?lar geçite izin vermez. Da??n ete?inde Malatya Valili?ince yapt?r?lan 40 yatakl? Güne? Otel, ziyaretçilere turizm sezonu boyunca hizmet verir.
Nemrut Da??, sadece heykeller ve röliyefleri görmek için ziyaret edilmez. Güne?in do?u?u ve bat???, yörenin di?er çekicili?idir. Ak?am bulutlar?n aras?nda yava? yava? kaybolan, sabah ise tersini yaparak yükselen güne?, izleyicilere unutulmaz dakikalar ya?at?r ve karelerce film harcat?r. Acele etmeden, yava? yava? yüzünü gösteren güne?in ???klar? çevresinde, aylara göre de?i?en, renk cümbü?leri olu?ur. Bazen inan?lmaz güzellikteki rengin ad? mor olur, bazen k?z?l, bazen de menek?e... Gece vakti, güne? batt?ktan sonra, bu kez ay sahneye ç?kar. E?er ay yüzünü tamam?yla gösterdi?i bir dönemde ise, yani dolunaysa, zirveden bakarak Ad?yaman, Malatya, G. Antep, Diyarbak?r ve ?.Urfa'y? k?vr?la k?vr?la kateden F?rat'? seyretmek apayr? bir zevktir.
M.Ö. I. yüzy?lda Commagene Krall???'na hükmetmi?, I. Antiochos taraf?ndan yapt?r?lan heykeller, tanr?lar? simgeler. Nemrut'un kal?nt?lar? yap?m?ndan sonra, yüzy?llar boyu yaln?zl??a terkedilmi?lerdir. Sadece Dutluca, Harik, Gerger, Pütürge gibi yörelerden gelen avc?lar ve çobanlar haberdar olabilmi?ler ve bunlar, günümüzden yakla??k 150 y?l önce askeri amaçlarla yöreyi gezen, Prusyal? subaylar Helmut ile Moltke'yi kal?nt?lardan haberdar etmi?lerdir. Sonras?nda Nemrut Da?? zirvesindeki heykel ba?lar?ndan tüm dünya haberdar olmu?, ara?t?rmalar, kaz?lar birbirini izlemi?, Nemrut ile ilgili bir y???n bilgi ortaya ç?kar?lm??t?r.
Zirvedeki Arkeolojik Eserler
Törenler için kullan?lan yol, zirveye güneyden ula??r. Platformlar kuzey, bat? ve do?u'da yap?lm??t?r. Zirveye kadar gelip arac?n?zdan indi?inizde, zirveye do?u, bat? ve kuzeyden ula?abilirsiniz. Bat? ve do?u platformlar?nda yan yana konulmu? tahtlar bulunur. Y?llar önce tahtlar?n üzerinde Kral Antiochos ve tanr?lar?n heykelleri bulunmaktayd?. Sonras?nda heykeller tahtlarla birlikte y?k?ld?. Ayr?ca, geriye kalan ba?lar koptu.
Heykeller birbirinin üzerine konulmu? sekiz mermer blo?undan olu?ur. ?lk iki blok ba?, üçüncüsü omuz, dördüncüsü bel ve gö?üs, be?incisi kalça, alt?nc?s? bald?r ve taht, yedincisi ayak ve bald?r?n arka bölümleri ve son olarak sekizincisi tahtlar?n aya??d?r.
Heykellerin ve tahtlar?n yap?m?nda kullan?lan beyaz mermerler 30 km. mesafedeki Gerger'den, röliyeflerin yap?m?nda kullan?lan siyah mermerler ise 5 km. uzakl?ktaki Karabela'dan getirtilmi?tir. Heykeller do?u ve bat? platformlar?nda simetrik olarak yan yana dizilmi?lerdir. Bu heykeller ?unlard?r:
Herkül: Yunan Mitolojisinde yar? insan yar? tanr? bir karakter.
Artragenes: Mitolojide sava? tanr?s?.
Ares: Pers tanr?s?.
Kral I. Antiochos: Kral kendisini tanr? sayard?. Bu nedenle heykelini eril ve di?il tanr? heykellerinin aras?na koydurdu.
ZeusOramasdes (Ahuramazda): Bu tanr?, Pers ve Yunan uygarl?klar?ndaki belli ba?l? bütün tanr?lar? semebolize eder. Bu heykelin ba??, en büyük Zeus heykel ba?lar?ndan biri olarak bilinir.
Fortuna: ?ans ve kader tanr?ças?. Bu heykelin ba?? sebze ve meyve figürleriyle süslenmi?tir.
Apollo: Mitra, Helio ve Hermes kar???m? güne? tanr?s?.
Bunlar?n yan? s?ra, heykellerin hemen yan?nda kartal ve aslan heykelleri mevcuttur. ?nan??a göre, kartal gökyüzünden, aslan ise yeryüzünden gelecek tehlikeleri savu?turacakt?.
Ayr?ca, güney platformda Pers Kral? Darius'a ait bir portre bulundu. Kral?n annesine mi, yoksa kar?s?na m? ait oldu?u belirlenemeyen bir portre de do?u platformda bulundu. Antiochos'un anne taraf?ndan Büyük ?skender'e, baba taraf?ndan Darius'a dayand??? söylenir. Bu yüzden heykellerin tamam?nda Pers ve Yunan etkileri gözlenir. Baz? tanr? ba?lar? taçla süslenmi?tir.
Kitabeler
Heykellerin önünde birer kitabe vard?r. Kitabelerde 5 cm. uzunlu?unda Pers ve Yunan dilinden yaz?lara rastlan?r. Bunlar Kral?n do?um gününü, ba?ar?lar?n? ve yasalar?n? anlat?r. Bir kitabede Antiochos, "dinine ba?l? oldu?unu göstermek için bütün bunlar? yapt?rd???n? ve bu kutsal huzur tören yerinin zaman içerisinde asla zarar görmeyece?ini" anlat?rken, bir ba?kas?nda "halk?n?n do?um günlerinde buraya gelip dans etmesini" ister.
Röliyefler
Zirvede ilginç denebilecek röliyefler (kabartma) de mevcuttur. Baz?lar? kral?n tanr?larla el s?k??mas?n? gösterir. Tanr?larla el s?k??ma ve aslan heykelleri Hitit etkisinin varl???n? gösterir. Özellikle, kuzey platformunda birçok aslan ve kartal heykeli vard?.
Boyutlar? 1.75 X 2.40 olan aslan kabartmalar? tarihteki en eski burçlardan biri olarak kabul edilir. Gö?üs ve çene aras?nda bir hilal, 19 y?ld?z ve vücudun de?i?ik bölgelerinde üç Yunanca harf (Jüpiter, Merkür ve Mars'? simgeleyen) vard?r. Ba?lang?çta bu sembollerin anlam? bilinmiyordu. Brovvn Üniversitesi'nden Otto Nongrtovver, uzun ara?t?rmalar sonras?, kabartmalar?n esrar?n? çözdü. Ona göre, M.Ö. 62 y?l?n? gösteren bu semboller, Kral Antiochos'un tahta ç?kt??? ve tap?na?? bu tarihte yapt?rmaya ba?lad???n? gösteriyordu.
Yukar?da, hakk?nda özet bilgi verilen Nemrut Da??, günümüzde birçok turistin ilgisini çekmektedir. Mart ay?ndan ba?layarak Nemrut'a Malatya'dan ula?mak mümkündür. Malatya-Nemrut aras?ndaki Pütürge ilçesi üzerinden giden yol, Mart ay?nda da?a 10 km. mesafedeki Büyüköz köyüne kadar ula??r. Büyüköz'e kadar araçla gelen turistler, yollar?na at s?rt?nda devam ederler. Çünkü, yol halen karla kapl?d?r. Nisan ay?ndan ba?layarak Nemrut Da??'n?n giri?ine kadar gitmek Malatya taraf?ndan sorun de?ildir. Kas?m ayma kadar Nemrut için ziyaretçi ak?n? ba?lam??t?r. Avustralya ve Yeni Zelanda'dan tutun Avrupa ülkelerine kadar, hatta haritada gösterilmesi güç, ismini ço?u kimsenin bilmedi?i ülkelerden bile turist gelmi?tir. (Örne?in, 1995 y?l?nda Makao'dan ziyaretçi gelmi?tir. Bu ülke, Çin'in güneyinde, HongKong'a yak?nd?r).
Nemrut en yo?un ilgiyi, gezip görmeyi adeta meslek haline getirmi?, kendilerine "backpacker" denen s?rt çantal? turistlerden görür. Yanlar?na gezdikleri ülkelerle ilgili bilgilerin yer ald??? kitaplardan tutun çad?r malzemelerine kadar her?eyi alan bu tür turistler, Turizm îl Müdürlü?ü'nün öncülük etti?i "organize turlar" sayesinde Nemrut'a gider ve dönerler. Seyahat acentalar?n?n organize etti?i gruplara dahil olan turistler, backpacker'lar kadar yo?un say?da gelmezler. Turistler Nemrut ziyaretlerinden ve Malatya'da gördükleri konukseverlik ve ilgileden o kadar memnun kal?rlar ki; bugün Avrupa'da yay?nlanan birçok rehber kitapta kentimizden övgüyle bahsedilmekte, turistlerin Nemrut ziyareti için Malatya'y? tercih etmeleri önerilmektedir. Bu "memnun ayr?lan bir turist bin turist demektir" slogan?n?n çarp?c? örneklerinden sadece bir tanesidir.
Battagalgazi (Eskimalatya) ?lçesi
Malatya'da turizmin ilgi odaklar?ndan bir tanesi de Battalgazi ilçesinde yer alan eserlerdir. Bilindi?i gibi Battalgazi halk aras?nda "Eskimalatya" ad?yla an?lmaktad?r. Ku?kusuz bu tan?mlama yersiz de?ildir. Roma döneminden 1838 y?l?na kadar Malatya halk? kent merkezi olarak bugünkü Battalgazi ilçesini seçti, "Aspuzu Ba?lar?" denen günümüz Malatyas? yazl?k olarak kullan?ld?. Söz konusu tarihte yap?lan Nizip Sava?? nedeniyle Do?u Anadolu Kuvvetleri Komutan? Haf?z Ahmet Pa?a, orduyu Elaz??'dan bo? olan Eskimalatya'ya getirdi. Aspuzu'ya yazl?k için giden halk, ordu Eskimalatya'da k??lay?nca dönemedi ve binalar?n tahtalar?na kadar yakarak kente büyük zarar verdi. Böylece Yeni Malatya kentinin temelleri at?lm?? oldu. Malatya halk?, tarihin çe?itli dönemleri de?i?ik uygarl?klar?n hükmü alt?nda ya?arken, Eskimalatya'da çe?itli eserler in?a edildi.
Ulu Camii ve Silahtar Mustafa Pa?a Kervansaray? bunlardan en önemlileridir. Camii Kebir olarak da an?lan Ulu Camii ilk kez 7. yüzy?lda Araplar taraf?ndan yapt?r?lm??t?r. Türkiye'de yapt?r?lan ilk camii oldu?u san?lmaktad?r. 1224 y?l?nda Selçuklu Emiri Sabahattin îlyas taraf?ndan yemden yapt?r?lm??, Memluk ve Osmanl?lar döneminde onar?lm??t?r. Cumhuriyet döneminde Vak?flar Genel Müdürlü?ü'nce de onar?m? yapt?r?lm??t?r. Camii süsleme sanat?n?n güzel örneklerine sahiptir. Kap? kemeri, büyük kubbe ve kasna??ndaki i?lemeli ta? oyma motifleri, beyaz, siyah, lacivert, ye?il ve firuze renkli çini mozaikler ilgi çekicidir.
Eski Malatya'da turistlerin ilgisini çeken di?er eser Silahtar Mustafa Pa?a Kervansaray?'d?r. 1632 y?l?nda Silahtar Bosnal? Mustafa Pa?a taraf?ndan yapt?r?lm??t?r.
Karakaya Baraj Gölü
Büyük bir bölümü Malatya s?n?rlar? içinde kalan Karakaya Baraj? Göl alan?nda, Malatya Valili?ince K?rkgöz Köprü mevkiinde yapt?r?lan turistik tesisler ve feribot i?letmesi çal??malar? ile ilde göl turizmine canl?l?k kat?lm??t?r. 1993 y?l?ndan ba?layarak Valilik, mahalli imkânlar? kullanmak suretiyle, K?rkgöz köprüsünden ba?lamak üzere Kömürhan karayolu köprüsüne kadar devam eden k?y? boyunca bir sahil yolunun yap?m? çal??malar?na ba?lam??t?r. Bunun d???nda, baraj k?y?s?nda Turizm Bakanl???nca Turizm Geli?tirme Planlar? yap?lm?? olup, arazi mülkiyet tespiti gerçekle?tirilmi?tir.
Kaynak: Malatya Valili?i web sayfas?
?LÇELERDE TUR?ZM :
AKÇADA?
Akçada? yöresinde ilk yerle?im eski Tunç devrinde ba?lam??, Geç Hitit, Roma ve Bizans devirlerinde devam etmi?tir. Akçada? Arga Tepesi, Ören, ?kinciler Höyük ve Levent Vadisinde yap?lan arkeolojik çal??malar ilçe tarihine ???k tutmaktad?r. Osmanl? döneminde bugünkü Levent buca?? da tahminen 1850 y?llar?nda te?kilatland?r?lm??,1858 y?l?nda ilçe merkezi ?imdiki yerine, Arga’ya, nakil edilmi?tir. Cumhuriyet döneminde Malatya’ya ba?l? bir ilçe olmu?tur. Akçada? yüzey yap?s? olarak engebeli ve oval?k bir yap? arz eder. Karasal iklim hakim olup, çiftçili?in her türlüsüyle u?ra??lmaktad?r. Yörede el dokumas?yla kilim, hal?, koç ba??, çuval, omuz çantas?, ?al ve ku?ak yap?lmaktad?r. Ekonomik nedenlerden dolay? ilçede kay?s?c?l?k geli?mekte, hal?c?l?k azalmaktad?r. Okuma yazma oran? %98’dir. ?lçe s?n?rlar? içinde T?GEM’e ba?l? Sultansuyu üretme çiftli?i mevcut olup, ülkemizin ünlü yar?? atlar? burada yeti?tirilmektedir. Tarihi ve do?al eserler aç?s?ndan zengindir. Levent vadisi ilçenin en önemli do?al varl???n? olu?turmaktad?r. Bu alan?n turizme kazand?r?lmas? çal??malar? devam etmektedir.
ARAPG?R
M.Ö. 1200 y?llar?nda kuruldu?u san?lan ve eski ad? Daskuza olan ilçe Malatya civar?ndaki en eski yerle?im merkezlerinden biridir. S?ras?yla; Asur, Dani?ment, Anadolu Selçuklu, Karakoyunlu egemenli?inde kalm??t?r. Çald?ran Sava??’ndan sonra 1514’de Osmanl? Devletinin egemenli?ine girer ve Sivas eyaletinin yedi sanca??ndan biri olur. Diyarbak?r’a 1834’te, Elaz??’a 1874’te ba?lanan Arapgir, 1927 y?l?nda Malatya iline ba?l? bir ilçe yap?ld?.Do?u Anadolu Bölgesinin yukar? F?rat bölümünde yer al?r. Keban Baraj Gölünün etkisiyle son y?llarda, iklimi yumu?ayarak karasal iklim özelli?ini yitirmeye ba?lam??t?r. Tarihi eser aç?s?ndan oldukça zengindir.Ulu Cami, Cafer Pa?a Cami, Mirliva Ahmet Pa?a Cami, Mola Eyüp Cami, Gümrükçü Osman Pa?a Cami Hamam? ve Çobano?lu Kona?? say?labilecek tarihi eserlerden baz?lar?d?r.Oldukça hareketli bir toplumsal yap?s? olan Arapgir, çevre ilçeler aç?s?ndan merkezi bir konuma sahiptir. Tarihte önemli bir kültür, ticaret ve sanat beldesi olan, bir zamanlar?n 40 000 nüfuslu yerle?im birimi Arapgir, sanayile?me ve ekonomik geli?menin yaratt??? ortama ayak uyduramamas? sonucu, h?zla nüfus kaybetmektedir. Arapgir’den ba?ka bir yerde yeti?meyen siyah Köhnü ile A??k Beyaz? üzümünü tan?tmak için her y?l Eylül ay?nda Ba? Bozumu ?enlikleri yap?lmaktad?r.
ARGUVAN
?lçede en eski yerle?imin Kalkolitik ça?da ba?lad???, eski Tunç, Hitit, Roma ve Bizans devirlerinde devam etti?i yüzey ara?t?rmalar? sonucu anla??lm??t?r. Bu ara?t?rmalar Morhaman, Kara Höyük ve ?sa Köy’de yap?lm??t?r. Osmanl? ?mparatorlu?u döneminde Tahir buca?? ad? ile Arapgir’e ba?l? olan Arguvan sonradan ilçe olarak Diyarbak?r’a, 1873 y?l?nda ise Keban’a ba?lanm??t?r. Cumhuriyetin ilan?yla merkez ilçe olarak Malatya’ya ba?lanm??t?r. Da?l?k ve oval?k bir araziye sahip ve Do?u Anadolu bölgesinin iklim özelliklerini gösterir. Su kaynaklar? aç?s?ndan zengin olan ilçede ?otik Çay?, Morhamam Çay? Söyütlü Çay ve Çavu? Çay? bulunmaktad?r. Karahöyük Köyü, ?sa Köyü ve Tarlac?k Köyüne ba?l? Horumhan mezras?ndaki Morhamam Höyükler’in yan? s?ra K?z?k Köyü’nde de Kutsal Bal?kl? Park bulunmaktad?r. Halk ozanlar? aç?s?ndan zengin olan ilçe’nin Arguvan a?z? halk türküleri me?hurdur.
BATTALGAZ?
Malatya’n?n ikinci yerle?im yeri olan ve 1988 y?l?na kadar Eskimalatya ad?yla an?lan ilçenin tarihi çok eskidir. Asur ve Urartu kaynaklar?nda bu yöre Maldia, Melidda, Melit, Melide, Melita olarak de?i?ik ?ekilde isimlendirilmi?tir. Uzun y?llar Bizans, Arap ve Selçuklu Beylikleri aras?nda el de?i?tirmi?tir. 1838 y?l?nda Osmanl? ordular?n?n burada konaklamas? üzerine halk?n yazl?k olarak kulland??? Aspuzu ba?lar?n?n bulundu?u ?imdiki Malatya yöresine yerle?mesi ile Eskimalatya önemini kaybetmi?tir. Cumhuriyet döneminde Malatya’n?n il olmas?ndan sonra 1928 y?l?nda belediye, 1932 y?l?nda nahiye oldu. 1987 y?l?nda Eskimalatya ismi Battalgazi olarak de?i?tirilerek ilçe statüsü kazand?. ?lçe ekonomisinin temeli tar?ma dayal? kay?s?c?l?k ve hayvanc?l?kt?r. Karakaya Baraj?n?n yap?lmas?yla yumu?ayan bir karasal iklim hakimdir.Tarihi eserlerinden birkaç? ?unlard?r: Ulu Cami, Melik Sunullah Cami, Ak Minare, Karahan, Topta?, Alacakaya Cami, S?dd? Zeynep Kümbeti, Emir Ömer Türbesi, Hasan Basri, Ahmet Turan, Ali Baba, Kara Baba, Edir ile Bedir Türbeleri, Kanl? Kümbet, Silahtar Mustafa Pa?a Kervansaray?, Sütlü Minare, Namazgah, K?rkkarde?ler Mezarl???. Karakaya Baraj Gölü’nün ilçenin çok yak?n?nda yer almas? turizmin ve su sporlar?n?n geli?me aç?s?ndan ilçeye önem kazand?rm??t?r. Barajda bal?kç?l?k yap?ld??? gibi Özel ?dareye ait gemiyle de baraj gezisi yap?labilmektedir.
DARENDE
Farsça , ‘sahip olan, var olan’, Türkçe ‘ otuz yaprakl? gül’ anlam?ndaki Darende ismi çe?itli de?i?imlerden sonra bugünkü halini alm??t?r. Geçmi?i 7000 y?ll?k bir tarihe uzan?r. Hititlerden kalma bir yerle?im merkezidir. Darende, Asurlular, Persler ve Romal?lardan sonra 8. yüzy?ldan itibaren Müslümanlar taraf?ndan fethedilerek bir kültür ve ticaret merkezi haline getirilmi?tir. 1517’de Osmanl? yönetimine girerek Sivas iline; 1934’de ise Malatya’ya ba?lanm??t?r. Do?uyu bat?ya ba?layan ana güzergah üzerinde bulunmas? nedeniyle tarihin her döneminde ticaret merkezi olmu?ken sonradan bu yolun özelli?ini kaybetmesi nedeniyle ticaret anlam?nda durgun bir döneme girmi?tir. ?lçenin en büyük geliri kay?s?c?l?kt?r.?nönü Üniversitesi’ne ba?l? Darende ?lahiyat fakültesi Darende merkezindedir. Tarihi eser aç?s?ndan zengin olan ?lçede Mehmet Pa?a Halk Kütüphanesi, Somuncu Baba, Es-Seyyid Osman Hulusi Efendi, Balaban ?eyh Abdurrahman Erzincani Camisi bulunmaktad?r. Kütüphanelerde nadide el yazmas? eserler vard?r. ?lçede bulunan tarihi eserlerin ba?l?calar? ?unlard?r. Ulu Cami ve Minaresi, Danabey Minaresi, Hac? Mü?rif Cami,Tacettin Mescidi,Somuncu Baba Cami ve Külliyesi, Çilehanesi, Ozan An?t Mezar?, Aslan Ta?, Zengibar Kalesi, Bedesten, Dum Dum Mehmet Pa?a Külliyesi, Balaban ?çmeceleri, Uzunok, Hac?lar ve Nadir Köprüsüdür. ?lçede ayr?ca; Günp?nar ?elalesi, Somuncu Baba Camisi çevresi ve Tohma Çay? boyunca do?al güzellikler, mesire yerleri yer al?r.
DO?AN?EH?R
M.Ö. 66 y?l?nda yerle?ildi?i bilinen Do?an?ehir; Bizans ve Araplar’dan sonra 1399 y?l?nda Y?ld?r?m Beyaz?t taraf?ndan Osmanl? topraklar?na kat?lm??t?r. 1441 y?l?nda Timur taraf?ndan ya?malanm?? ve 1515 y?l?nda tekrar Osmanl? topraklar?na kat?lan ilçe Besni’ye ba?l? nahiye olmu?tur. 1946 y?l?nda Akçada?’dan ayr?larak Malatya’ya ba?l? bir ilçe olmu?tur. En önemli gelir kayna?? tar?md?r. Tarihi ve mesire yerleri aç?s?ndan zengindir. Merkezde tarihi sur kal?nt?lar? mevcuttur. Sürgü Höyük yüzey kal?nt?lar? M.Ö. II-IV bine kadar inmektedir. Mesire yeri olarak Erkenek vadisinde bulunan ?elale ile P?narba?? say?labilir. Özellikle Sürgü Takas’da bulunan kutsal Bal?kl? Havuzlar büyük miktarda ziyaretçi çekmektedir. Sürgü’de güzel bir alabal?k yiyebilirsiniz.
DO?ANYOL
500 y?l önce bir köy olarak kuruldu?u san?lan ve eski ad? Keferdiz olan Do?anyol 1990 y?l?nda ilçe olmu?tur. Osmanl? ?mparatorlu?u zaman?nda Ad?yaman ilinin Kahta ilçesine, daha sonra Elaz?? iline, Cumhuriyetten sonra da Malatya iline ba?lanm??t?r. ?lçe bölgeye hakim engebeli bir arazi üzerinde yer alan tipik bir Anadolu kasabas? niteli?indedir. Güney ve do?u kesimleri da?larla kapl? oldu?undan tar?ma elveri?li arazi ancak ilçe kuzeyinde mevcuttur. ?lçenin 2116m ile en yüksek yeri Ulubaba Da??’d?r. Orman aç?s?ndan zengin bir yap?ya sahiptir.
HEK?MHAN
?lk yerle?imin M.Ö. 5 000-3 500 y?llar? aras?nda geç kalkolitik devrinde ba?lad??? yap?lan arkeolojik kaz?larda anla??lm??t?r. Güzelyurt Höyük yüzey buluntular?nda yörede M.Ö. 3000’lerde de yerle?im izlerine rastlanm??t?r. Roma ve Bizans dönemlerinden sonra Selçuklular zaman?nda Türklerin eline geçen ilçe Yavuz Sultan Selim taraf?ndan Osmanl? topraklar?na kat?lm??t?r. Tarihi eser kal?nt?lar?ndan ?pekyolu ve Likya Kral? Giges taraf?ndan yapt?r?lan Kral yolunun ilçeden geçti?i anla??lmaktad?r. ?lçe merkezi önceleri Keban’a ba?l? bir köy daha sonra bucak olarak Akçada?’a ba?l? iken 1927 y?l?nda ilçe olarak Malatya’ya ba?lanm??t?r. ?lçeye ad?n? veren Ta?han ve Köprülü Mehmet Pa?a Cami tarihi eserler aras?ndad?r.
KALE
20 May?s 1990 tarihinde kurulmu? olup, eski ismi yörede ?zollu’dur. Osmanl? Tahrir defterinde ?zoli köyü olarak geçmektedir. 3 km uzakl?kla Malatya’ya en yak?n ilçedir. Yöre halk? ba?ta kay?s? olmak üzere tar?m ve hayvanc?l?kla geçimini sa?lamaktad?r. Malatya merkeze göre daha ?l?man bir iklimi vard?r. Halk tar?mla u?ra??r. Okuma yazma oran? %86 d?r. Arkeolojik alanlar?n ba??nda Pirot Höyük gelir. Kaz?s? tamamlanan Höyük ile Urartu dönemine ait kaya yaz?t? Karakaya Baraj Gölü’nün sular? alt?nda kalm??t?r. ?zollu Yaz?t?’n?n bir kopyas? Malatya Müzesi’nde sergilenmektedir.
KULUNCAK
Yörede yayla hayat? süren halk?n k??? geçirmek için konaklad?klar? yerdir. ?lçenin ad? kuytu bir yerde oldu?u için Kuluncak’t?r.20 May?s 1990 tarihinde ilçe statüsünü alm??t?r. Mehmet Halife Türbesi, Kabak Abdal ve Siyahi Baba türbesi tarihi eserler aras?ndad?r.
PÜTÜRGE
?lk ad? güzel yer, istenilen yer anlam?na gelen “?mrun” olup, bundan 300 y?l önce kurulmu?tur. 1892 y?l?nda ilçe olarak Elaz?? iline ba?lanan Pütürge, Cumhuriyetin ilan?yla Malatya’ya ba?lanm??t?r. Topografik yap? itibariyle sarp ve da?l?k bir yap?ya sahiptir. ?lçe s?n?r?nda bulunan Kubbeda?? çok sert geçen k?? mevsimlerinde yo?un kardan kapanabilmektedir. Bu nedenle geçim kayna?? tar?mdan çok hayvanc?l?kt?r. Nemrut Da??’n?n do?u yakas? ilçe hudutlar? içinde yer almaktad?r. Ayr?ca Gerar Kalesi ve Battalgazi Ziyareti gibi tarihi yerler de vard?r. Kubbeda??’ndaki Vali Çe?mesi so?uk suyuyla, yaz aylar?nda geçenlerin u?rak ve piknik yeridir. Pütürge ilçesinde Bal Festivali düzenlenmektedir.
YAZIHAN
Tarihi ?pekyolu-Bak?ryolu kervanlar?n?n yol güzergah? üzerinde bulunan Yaz?han, 1936 y?l?nda demiryolunun, 1937 y?l?nda karayolunun geçmesiyle önce köy daha sonra da 1947 y?l?nda nahiye olmu?tur. Karasal iklimin hakim olmas?na ra?men Karakaya Baraj gölünden sonra iklim yumu?amaya ba?lam??t?r. Geçim kayna?? hayvanc?l?k ve tar?md?r. Tar?mla u?ra??lan zaman?n d???nda, kad?nlar Dirican Hal?s? dokuyarak ekonomiye katk? sa?lamaktad?rlar. Tarihi eser olarak Fethiye Köyü Hasan Basri Cami, Fethiye Höyük, Ansur (Buzluk) Ma?aralar?, Hac? Höyük say?labilir.
YE??LYURT
?lçenin kesin tarihi bilinmemekle beraber Bizans döneminde yerle?ime ba?lad??? arkeolojik kaz? çal??malar?ndan anla??lmaktad?r. Osmanl? döneminde Ç?rm?kt?, Cumhuriyetten sonra ?smetpa?a ad?yla an?lan ilçenin 1957 y?l?nda ilçe statüsünü alarak Ye?ilyurt ad?n? alm??t?r. Beylerderesi Vadisi boyunca 3 km ‘lik bir vadi üzerine kurulmu? olan ilçe, da?lar?n çok dik ve ormans?z olu?u nedeniyle erozyon ve sel ta?k?nlar?na maruz kalmaktad?r. Ye?ilyurt hudutlar? içinde yer alan ve yap?m? devam eden Malatya – Ye?ilyurt – Ad?yaman karayolu ilçe ekonomisine hareketlilik kazand?racakt?r.Tarihi eser bulunmamakla beraber Malatya’n?n mesire yeri özelli?ini ta??maktad?r. Ye?ilyurt’un ünlü dalbast? kiraz?n? tan?tmak için her y?l Haziran?n son haftas?nda kiraz festivali düzenlenmektedir. ?lçenin tar?ma uygun araziye sahip olmamas? yüzünden halk ticaretle u?ra?makta, gençler ise e?itim-ö?retime büyük önem vermektedir. Bu yüzden Malatya ekonomisinin önde gelen bir çok ismi Ye?ilyurt ilçesinden ç?kmaktad?r.
MÜZE VE ÖREN YERLER?
Kernek Meydan?’ndaki Malatya Arkeoloji Müzesi ve Malatya merkeze 6 km. uzakl?kta Orduzu semtindeki Aslantepe ören yeri, pazartesi hariç, mesai saatleri dahilinde aç?kt?r. Müzenin telefon numaras? 0(422) 321 30 06, Aslantepe’ninki ise 0(422) 337 10 02’dir. Müzede Fethiye, Gelinciktepe ve Aslantepe kaz?lar?nda ele geçen eserler ile Asur ticaret kolonilerine ait a??rl?k ta?lar?, ta? kabartmalar, Romal?lara ait seramik heykelcikler, gözya?? ve koku ?i?eleri, Bizansl?lara ait seramikler, Selçuklulara ait çini tabaklar bulunmaktad?r. Aslantepe ören yerinde, kaz? alan? d???nda, görülecek pek eser yoktur. Çünkü bu eserler müzeye konulmaktad?r.
TAR?H? VE TUR?ST?K ÇEK?M YERLER?
Deniz Turizmi: Malatya’da böyle bir imkan yok. Ancak Karakaya Baraj Gölü üzeri ve çevresinde çekimler yap?labilir.
Kültür Turizmi: Malatya zengin bir kültürel mirasa sahip. Ba?ta Eskimalatya (Battalgazi ilçesi) olmak üzere Malatya’n?n tüm ilçelerinde görüntülenebilecek tarihsel mekanlar bulunuyor. Malatya üzerinden Nemrut Da??’na ula??l?p çekim yap?labilir.
Kongre Turizmi: 17-31 Temmuz tarihleri aras? Malatya Fuar? ve Kay?s? ?enlikleri etkinlikleri çerçevesinde kay?s? konulu kongre, sempozyum vb.düzenleniyor. ?nönü Üniversitesi ve ba?l? fakülteler alanlar?nda (t?p, iktisat, matematik vb.) kongreleri düzenliyor. Ancak bu kongrelerin belirli bir tarihi yok. ?htiyaca göre ilgili fakülte ve üniversitenin i?birli?iyle planlan?yor. Üniversite ile ba?lant? kurulup bu tarihler saptanabilir ve çekim yap?labilir.
K?? Turizmi: Malatya tipik karasal iklimiyle kar ya???? alan bir kent. Ancak k?? turizmi ile ilgili henüz bir faaliyet yoktur.
Termal Turizm: ?ehre 28 km. mesafede ?spendere içmeleri var. Ancak bu turizm dal?nda ciddi bir faaliyet oldu?u söylenemez.
Eko Turizm: Malatya’n?n topo?rafik yap?s? eko turizme çok uygun. Pütürge ilçesinde yaylalar ve yayla ya?am? belirgin biçimde göze çarp?yor. Akçada? ilçesine ba?l? Levent beldesinde yüzlerce ma?ara bulunuyor. Nehirleri, barajlar? ve di?er do?al güzellikleriyle Malatya eko turizme çok ?ey sunuyor. Özellikle Sultansuyu ve çevresi ile bu mekanda yeti?tirilen yar?? atlar? foto?rafç?lar?n gözde çekim merkezleri aras?na girebilir.
Turizm Amaçl? Sportif Faaliyetler: Av turizmi potansiyel olu?turmuyor. Çünkü bilinçsiz avlanma bir çok hayvan?n neslini tüketti. Rüzgar sörfü, hava sporlar?, bisiklet, atl? do?a yürüyü?ü ve trekking Malatya’da yayg?n turizm faaliyetleri de?il. Ancak bu alanda çok yüksek bir potansiyel var, kullan?lm?yor. ?nönü Üniversitesi Havac?l?k Kolu Yamaç Para?ütü e?itim ve atlama kursu düzenliyor. Baraj gölleri ve nehir kenarlar?nda oltayla bal?k av? yayg?n.
Gençlik Turizmi: E?itim döneminin sonlar?nda ilk ve orta dereceli okullar ile üniversite ö?rencileri Malatya içinde veya yak?n?nda (Ad?yaman, ?anl? Urfa ba?ta olmak üzere) mekanlar? ziyaret ediyorlar.
KÜLTÜR
Halk Oyunlar?: Halay ve semah halk oyunlar?n?n iki unsurudur. 7,9 veya 11 ki?iyle A??rlama, Alk??ta, A??rma, Bapuri, Berde, Be?ayak, Çar??, Gelin, Kartal Oyunu ve Topal Oyunu halaylar? çekilir. Belli ba?l? semahlar ise H?z?r, Bozok (K?rklar), Demdem (Dem Geldi), Arguvan ve K?rat Semah?’d?r.
Geleneksel Giysi: Modern ya?am geleneksel giyimi önemli ölçüde de?i?tirmi?tir. Geleneksel giyime daha çok k?rsal kesimde rastlan?r. Kad?nlar ak-kara, damal? çar?af, el dokumas? pe?tamal (kimi yörelerde bervanik diye adland?r?l?r), çar?af?n içine z?b?n ve alt?na ?alvar giyerler. Erkekler ise ba?lar?na papak, yakas? bo?az? iyice saracak ?ekilde kollar? dü?mesiz gömlek, gö?üs ortas?na yelek, bellerine bel ku?a?? ve ?alvar giyerler. Üzerlerine ise (günümüzde yerini ceket, palto vs. alm??t?r) aba giyerler.
Yöresel yemekler: Bulgur, et ve kays? yöresel yemeklerin temel maddeleridir. Bulgur ve et kar???m?yla ad?na köfte denen yakla??k 70 tür yemek yap?l?r. Kays? özelllikle tatl? yap?m?nda yo?un biçimde kullan?l?r. Anal?-k?zl? içli köfte, ka??t kebab?, kays? ho?af?, kays? tatl?s?, tand?r ekme?i, s?kma köfte, yaprak sarma belli ba?l? yemeklerdir.
Yöresel türküler: Malatya Malatya Bulunmaz E?in, Yüksek Eyvanlarda Bülbüller Öter, Sar?d?r Kurdelam Sar?, Tren Gelir Ho? Gelir, Kaleden Kaleye ?ahin Uçurdum, Su Gelir Lüle Lüle, Armudu Ta?layal?m, Boran Geldi K?? Geldi, Damba??nda Duran K?z , Yüce Da? Ba??nda Ay Kandil Olur, Bugün Ben Dostumu Gördüm, Güzel Gel Beri Beri, yüzlerce Malatya türküsünden sadece birkaç?d?r.
Gelenek-görenekler: Evlenmede görücülük yöntemi halen yayg?nd?r.Geleneksel dü?ünlerin yan? s?ra salon dü?ünlerine rastlanmaktad?r. Do?um öncesi ‘iki canl?’ veya ‘yerikli’ diye nitelenen hamile kad?na özel ilgi gösterilir. Evde be?ik donatma yap?l?r. Bebek do?umunun yedinci günü törenle y?kan?r. Çocuk ilk di?ini ç?kar?nca ‘di? hedi?i’ töreni yap?l?r. Bu amaçla kom?ulara hedik, yani ha?lanm?? bu?day, da??t?l?r. Sünnet dü?ünü gelene?i yayg?n olup, kirveli?in toplumsal ili?kilerde sayg?n bir yeri vard?r. Ölüm geleneklerinde ise, dinsel kurallar?n yan? s?ra ba?ka gelenekler de yerine getirilir. Ölü evinde üç gün ate? yak?lmaz, a??t yak?l?r, ölünün elbiseleri (soyka) yoksullara verilir. Baz? yörelerde ölü evi, baz? yörelerde ise kom?ular cenazeye gelenlere yemek haz?rlarlar. Ölen ki?inin mezar? önemli günlerde ziyaret edilir.
ULA?IM
Karayolu: Terminal ?ehrin 5 km. d???nda Karakavak mevkiindedir. Minibüs, belediye otobüsü ve taksiyle ula??labilir. Önemli firmalar : Akso?ano?lu Zafer, Kay?s?kent, VIP Malatyal?lar, Medine ve Beyda?? Turizm. Bu firmalar?n saat 13.00, 15.00, 17.00 ve 19.30 ?stanbul, 10.30 ve 21.00 Adana, 09.30 , 20.00 ve 21.30, Ankara, 14.00 Trabzon, 12.30 Ayd?n, 14.00 Antalya ve 15.30, 19.00 ?zmir yönüne seferleri bulunuyor.
Demiryolu: Merkez ?stasyon mevkiinde. Her gün 14.55’de Ankara’ya Mavi Tren bulunuyor. Pazartesi, Çar?amba, Cuma ve Pazar günü 16.25, Sal?, Per?embe ve Cumartesi günü saat 18.10’da ise Ekspres tren seferi var. Kent merkezine 3 kilometre. Taksi, minibüs ve belediye otobüsüyle ula??labilir.
Havayolu: Sivil havaalan? olmad??? için Erhaç askeri havaalan? kullan?l?yor. ?ehre 30 kilometre mesafede. Taksi ve Havayolu ?irketi servisleri ile havaalan?na var?labilir. THY, Atlas Jet ve Onur Air firmalar? haftan?n her günü ?stanbul – Malatya – ?stanbul uçu?lar? ile Ankara ba?lant?l? uçu?lar yapmaktad?r. Ayr?ca ?zmir ve Antalya uçu?lar? da yap?lmaktad?r. Fly Air firmas? da Ankara – Malatya – Ankara seferleri yapmaya ba?lam??t?r.
Rent a Car firmalar?: Malatya’da rent a car firmas? bulunmuyor. Ayn? hizmeti seyahat acentalar?ndan temin edebilirsiniz
YAPMADAN DÖNME!
Eskimalatya, Aslantepe ve Arkeoloji Müzesi gezilmeli, Sultansuyu ve Nemrut Da?? görülmeli, Nemrut’a ç?karken Kubbeda??’ndaki Vali Çe?mesinde ve Haydaran’da mola verip buz gibi sular?ndan içmeli, merkezde iyi bir lokantada ka??t kebab?, anal? – k?zl?, içli köfte ve tereya?l? kays? tatl?s? ile Karakaya Baraj?na bakan lokantalarda bal?k köfte, Sürgü’de alabal?k yenmeli, kay?s? ve yan ürünlerinin sat?ld??? ?ire Pazar?nda al?? – veri? yap?lmal?.
Malatya Ekonomisi
Malatya ekonomisi tar?m ve sanayiye dayan?r. Bitkisel üretimde tarla tar?m?n?n yan? s?ra sebzecilik ve meyvecilik de önemli yer tutar. 1989 y?l? D?E istatistiklerine göre yeti?tirilen ba?l?ca bitkisel ürünlerin miktar? ?öyleydi : 294.091 ton kay?s?, 235.148 ton ?eker pancar?, 206.611 ton bu?day, 17.932 ton üzüm, 4.958 ton dut, 3.357 ton armut, 100.000 ton erik, 26.336 ton karpuz, 11.025 ton elma, 32.210 ton domates. Ayr?ca patates, biber, kavun, nohut, so?an, mercimek, i?de, m?s?r, tütün, ayva ve çilek yeti?tirilir. Kalitesiyle ünlü Malatya armudu ve dutu, ilin kay?s?dan sonra gelen tan?t?c? bir ürünleridir. Eskiden geni? yer tutan tütün ve ha?ha? üretimi günümüzde önemini yitirmi?tir. ?l tar?m?nda kullan?lan traktör say?s? D?E istatistiklerine göre 1989 y?l?nda 7.197 adetti.
Hayvanc?l?k ilin k?rsal kesiminde önemli bir geçim kayna??d?r. Daha çok koyun ve k?l keçisi yeti?tirilmekle birlikte son y?llarda s???r besicili?i geli?mektedir. 1989 y?l? D?E istatistiklerine göre ba?l?ca hayvan miktar? ?öyleydi : 229.780 adet koyun, 41.020 adet keçi, 120.470 adet s???r, 2.890 adet at, 3.880 adet kat?r, 7.930 adet e?ek ve 74.130 adet ar? kovan?d?r. Tar?m?n geli?mesine Akçada? ilçesindeki Sultansuyu Tar?m ??letmesi’nin önemli katk?lar? olmu?tur. 19. yüzy?lda safkan Arap at? yeti?tirme amac?yla Hamidiye k??lalar?nda Çiflikat-? Hümayun ad?yla kurulan bu i?letme, cumhuriyet döneminde Sultansuyu Haras? ad?yla an?lmaya ba?lad?. ??letmede atç?l?k, s???rc?l?k, koyunculuk ve tavukçuluk ?ubelerinden ba?ka yem bitkileri, arpa, m?s?r, pirinç, kay?s? yeti?tirilen ve kavakç?l?k yap?lan bitkisel üretim ?ubesi de vard?r.
1968’de kalk?nmada öncelikli iller kapsam?na al?nan Malatya, Do?u Anadolu Bölgesi’nin sanayisi en geli?mi? illerindendir. Büyük çapl? sanayi tesisleri daha çok kamu kesiminde toplanm??t?r. Bunlar?n ba?l?calar? Sümerbank’?n Malatya Pamuklu Sanayii Müessesesi, Tekel’in sigara fabrikas?, Türkiye ?eker Fabrikalar? A?’nin (T?FA?) ?eker ve ispirto fabrikalar? ile Et ve Bal?k Kurumu’nun (EBK) Malatya Et Sanayi Müessesesi’dir. Günümüzde bu i?letmeler özel sektöre devredilmektedir. ?lde özel kesime ait un, kay?s? i?leme süt ürünleri, yem, meyve suyu, dokuma, haz?r giyim, iplik, tu?la ve kiremit, transformatör, akü, ka??t, orman ürünleri ve boya fabrikalar? vard?r.
Malatya ili, yeralt? kaynaklar? bak?m?ndan da oldukça zengindir. Merkez ilçede tu?la-kiremit hammaddesi, Do?an?ehir yöresinde boksit, Darende yöresinde kur?un-çinko, çimento hammaddesi ve vermikülit, Hekimhan yöresinde demir, dolomit ve kireçta??, Hasançelebi’de demir, Pütürge yöresinde demir ve pirofillit, Ye?ilyurt yöresinde de asbest yataklar? vard?r. Hasançelebi’deki demir yataklar?n?n Türkiye Demir ve Çelik ??letmeleri’nin Hekimhan ??letmesi de?erlendirmektedir.
Akdeniz, ?ç Anadolu, Do?u Anadolu ve Güney Do?u Anadolu bölgelerinin birbirini ba?layan önemli kara ve demir yollar?n?n kesi?erek geçti?i bir alanda yer alan Malatya kenti, Do?u Anadolu Bölgesi’nin ba?l?ca ticaret, sanayi, hizmet ve kültür merkezidir. Ayn? zamanda önemli bir askeri merkez olan kent, Malatya Havaalan? arac?l?yla ulusal havayolu ula??m a??na ba?lan?r.
Malatya ve çevresine hizmet veren ba?l?ca sa?l?k kurumlar? Devlet, SSK ve ?eker Fabrikas? Hastaneleridir. Kentte ayr?ca bir do?umevi ile askeri ve özel hastaneler de vard?r. 1975’te kurulan ?nönü Üniversitesi’nin rektörlü?üyle bir çok birimi ve Türkiye’nin en büyük hastanelerinden biri olan Turgut Özal T?p Merkezi (TOTM) Malatya’da bulunmaktad?r.
Kaynak: Ana Britannica
Malatya Ovas?
Do?u Anadolu Bölgesi’nin güneybat?s?nda bulunan Malatya ovas?, güneybat?-kuzeydo?u do?rultusunda uzanan tektonik kökenli Elbistan-Malatya-Uluova-Palu çöküntü ovalar? dizisi içinde yer al?r. Kabaca üçgen biçiminde olan Malatya çöküntüsünün güneyini Güneydo?u Toroslar’a ba?l? Malatya Da?lar?, do?usunu ise F?rat Irma?? s?n?rland?r?r. Bu çöküntü alan?n?n güneybat?-kuzeydo?u do?rultusundaki kenar? ayn? do?rultudaki Akçada?-Hekimhan-Arapgir da?l?k e?i?inden olu?ur. Kenarlar? k?r?klarla (fay) belirlenen Malatya çöküntü ovas?n?n iç kesimi, Neojen Bölüme (y. 26-2,5 milyon y?l önce) ait göl birikintileriyle kapl?d?r. Bu birikintileri de yer yer çak?l ve gre katmanlar? örter. Malatya çöküntü ovas? biri güneyde, öteki bat?da güneybat?-kuzeydo?u do?rultusunda uzanan iki önemli k?r?k (fay) aras?ndaki blo?un, Neojen Bölüm öncesinde çökmesi, sonra da Neojen Bölüme ait tortullarla dolmas? sonucunda olu?mu?tur. Çöküntü alan? bugünkü biçimini, son yer hareketlerinden sonra ba?layan a??nmayla alm??t?r. Bu a??nma önce havzay? bir süre kaplayan göl, daha sonra da yata??n? derinle?tirmesi sonucunda bu gölü kaparak bo?altan F?rat Irma?? taraf?ndan düzenlenmi?tir.
Çöküntü alan?n?n kenarda 1.000 m’yi biraz a?an yüksekli?i çukur kesimlerde yakla??k 700 m’dir. Çöküntü alan?n? bat?-do?u do?rultusunda ikiye ay?rarak akan Tohma Suyu ile kuzeydeki Kuruçay aras?nda kalan kesime Yaz?han Düzü denir. Güneyden gelip Tohma’ya kat?lan Sultan Suyunun bat?s?nda kalan kesim, Erhaç Düzü ya da Erhaç Ovas? ad?yla an?l?r. Sultan Suyunun do?usunda kalan kesim ise dar anlamda Malatya Ovas?d?r.
Tohma Suyu vadisi, çöküntü alan?n?n taban?na 40-50 m kadar gömülmü? durumdad?r. Bu gömük vadinin kuzeyi ile güneyinde kalan kesimler aras?nda büyük farkl?l?klar görülür. Kuzeyde kalan Yaz?han Düzü, güney-kuzey do?rultusunda geni?li?i 15 km ve bat?-do?u do?rultusunda uzunlu?u 20-25 km olan hafif dalgal? bir plato görünümündedir. F?rat’a do?ru e?imli, 740-750 m yüksekli?indeki bu dalgal? plato susuz, bo? ve kuru bir step görünümündedir. Oysa güneydeki Erhaç Düzü ayn? step görünümünü ta??makla birlikte dar anlamdaki Malatya Ovas?nda, Tohma ile kollar?na yönelen bir çok akarsu taraf?ndan sulan?r. Bu nedenle çöküntü alan?n?n çok daha ye?il olan bu kesiminde nüfus daha s?kt?r. Yaz?han Düzünde küçük köylerin yer almas?na kar??l?k, çöküntü alan?na ad?n? veren Malatya kentinin yan? s?ra büyük köyler genellikle güney kesimde yer al?r.
Eskiden susuz bir step görünümündeki Yaz?han Düzü, 1975’te tamamlanan Medik Baraj?’ndan sulanmaya ba?lad?. Lös niteli?indeki verimli topraklarla kapl? bu düzlük ?eker pancar? ekimine ayr?lm??t?r. Erhaç Düzünün sulanmas?n? sa?lamak için 1942’de gerçekle?tirilen bir projeyle, Sürgü Çay?nda yap?lan bir regülatörün kanallar?ndan geçirilen Sürgü Suyu, Sultan Suyuna çevrilmi?tir. Ayr?ca bu akarsu üzerinde yap?lan ve 1969’da tamamlanan Sürgü Baraj?’n? ard?nda biriken sular da 45 km uzunlu?undaki ba?ka bir kanalla Erhaç Düzüne ak?t?ld?. Eskiden baklagil tar?m? yap?lan bu ovada sulama olanaklar? geli?tirildikten sonra ?eker pancar? ekimi yayg?nla?t?.
Yaz?han ve Erhaç düzlerinin sonradan suya kavu?mas?na kar??n, eskiden beri suyu bol olan dar anlamdaki Malatya Ovas? geli?mi? bir meyvecilik alan?d?r. Beyler Deresinin kolu olan Derme Deresinin Gündüzbey kasabas? P?narba?? yöresindeki kayna??ndan, Ye?ilyurt (eskiden ?smetpa?a ve Ç?rm?kt?) kasabas?na, oradan da Yak?nca (eskiden Kilayik) ve Bostanba??’na (eskiden Barguzu) kadar dar bir ?erit biçiminde uzanan meyve bahçeleri Malatya yak?n?nda geni?ler. Yeti?tirilen ba?l?ca meyveler kay?s?, ?eftali, elma, armut, dut, erik, badem, k?z?lc?k ve nard?r. Bunlar?n en önemlisi, dünyaca ünlü Malatya Kay?s?s?d?r. Buradaki meyve bahçelerinde ayr?ca Türkiye’de oldukça seyrek rastlanan çekirde?i tatl? tüysüz ?eftali (nektarin) yeti?tirilir.
Malatya Ovas?n?n önemli bir tar?m pazar? olmas?n?n ba?l?ca nedeni, çe?itli yönlerden gelen yollar?n bu ovada birle?mesidir. Ergani Bo?az? yoluyla Güneydo?u Anadolu, Murat Irma??n? izleyerek Do?u Anadolu, Aksu Vadisinden geçerek Akdeniz ve Kuruçay’la Tohma Suyu vadilerini izleyerek ?ç Anadolu bölgelerinden gelen demir ve karayollar? Malatya Ovas?nda birle?ir.
Günümüzde Malatya Ovas?n?n do?usundaki alçak kesimler Karakaya Baraj Gölünün sular? alt?nda kalm??t?r.
Kaynak: Ana Britannica
Malatya Co?rafyas?
Do?u Anadolu Bölgesinin Yukar? F?rat bölümünde bulunan Malatya ilinin kom?ular?; kuzeyde Sivas ve Erzincan, güneyde Ad?yaman, bat?da Kahramanmara?, do?uda Diyarbak?r ve Elaz??’d?r. Yüzölçümü 12.313 m2 ve Nüfusu 457.566 ki?idir (2000 y?l? Genel Nüfus Say?m?na göre). Denizden yüksekli?i 910-950m.dir. 35.54’ ve 39.03’ kuzey enlemleri ile 38.45’ ve 39.08’ do?u boylamlar? aras?ndad?r. Malatya ?ehri, Malatya da?lar?n?n (Beyda?? 2.591m.) kuzey ete?inde ve Malatya ovas?n?n güney kenar?nda kurulmu?tur. Karayoluyla Elaz??’a 98km., Diyarbak?r’a 251km., Sivas’a 247km., en yak?n liman olan Akdeniz k?y?s?ndaki Mersin’e 458km., Ba?kent Ankara’ya 661km., ?stanbul’a 1.114km. ve eskiden ?stanbul ile ba?l?ca ba?lant? yeri olan Karadeniz k?y?s?ndaki Samsun’a 586km. uzakl?ktad?r; bu ?ehirlere demiryoluyla da ba?l?d?r.
?lin yüzey ?ekilleri kuzey, bat? ve güneydeki da?l?k alanlarla, orta ve do?u kesimdeki düzlüklerden olu?ur. Kuzeyde doru?u il s?n?rlar? d???nda kalan Yama Da?? ile bu da??n güney uzant?s? olan ve Hasbek Tepesinde 2.310 m’ye yükselen Ayran Da?? ve Göl Da?? (2.402 m), kuzeybat?da Leylek Da?? (2.052 m), bat?da Akçababaçal? Tepesinde 2.164 m’ye eri?en Akçababa Da?? yer al?r. Güneybat?, güney ve güneydo?uda ili boydan boya Güneydo?u Toroslar’a ba?layan da?lar s?ralan?r. Nurhak Da??n?n kuzeydo?u uzant?lar?, ilin güneybat?s?na sokulur. ?lin güneyinde do?al s?n?r olu?turan Malatya Da?lar?n?n ba?l?ca yükseltileri Bozda? (2.581 m) ve Beyda?? (2.545 m)’d?r. Genellikle step görünümlü olan bu da?larda orman örtüsüne pek rastlanmaz.?lin orta ve do?u kesiminde ise kabaca üçgeni and?ran Malatya Ovas? yer al?r.
F?rat Irma??n?n günümüzde Karakaya Baraj Gölünün sular? alt?nda kalan bir bölümü, ilin do?u ve güneydo?usundaki do?al s?n?r? olu?turur. ?l topraklar?n?n sular?n?, hepsi F?rat’a kat?lan birçok akarsu ile bunlar?n kollar? toplar. Ba?l?calar? Kuruçay, Tohma Suyu ile onun bir kolu olan Sultan Suyu ve Göksu’nun kollar?ndan Sürgü Çay?d?r. Pütürge’nin go?usunda, Diyarbak?r s?n?r?nda enerji üretme amac?yla kurulan Karakaya Baraj?’n?n ard?nda olu?an yapay göl, Pütürge ve Do?anyol ilçeleriyle Malatya Ovas?nda baz? tar?m alanlar?n?n sular alt?nda kalmas?na yol açm??t?r. Tohma Suyu ve Sürgü Çay? üzerindeki Medik ve Sürgü barajlar? sulama amaçl?d?r. Gene sulama amaçl? Polat Baraj?’n?n hizmete giri? tarihi 1989’dur.
Malatya’n?n, kendi ad?n? ta??yan ovan?n güney kenar?nda, yüksek da?lar ete?inde kurulmas?; bu da?lar?n tabii su deposu olmas?yla ilgilidir. Kaynaklar?n en verimlisi, ?ehrin 12km. güneybat?s?nda, Derme Suyunun ba?lang?c?ndaki P?narba??’d?r. Buradan ba?layarak kuzeydo?uya do?ru, Eski Malatya ilerisine kadar uzanan alan, hemen aral?ks?z bir ba? ve bahçe ?eridi meydana getirir. Ovada, susuz bozk?rlar vard?r. ?ehri çevreleyen da?lar da, ormanlar? yüzy?llarca önce yok edildi?i için, ç?plakt?r. Bugünkü Malatya, bu ye?illik ?eridinde, XIX. yy.da, köy ve kasabalar?n biraraya gelmesiyle olu?mu?tur. Bugünkü ?ehrin çekirde?ini, Eski Malatya’n?n yazl??? olan Aspuzu meydana getirir; bunun bat?s?nda Tecde, Barguzu, K?lay?k, Çermikli (sonradan verilen adla ?smetpa?a; bugün ilçe merkezi Ye?ilyurt), Gündüzbey (veya Kündübey), sonradan birer d?? mahalle olarak ?ehre eklendi. Bu yerle?me noktalar?n? birle?tiren ekseni, Beyda?? ete?ine paralel olarak do?u-bat? do?rultusunda uzanan bir cadde meydana getirir. Eski Malatya üzerinden gelen Sivas-Samsun yolu, bu caddeye do?u ucunda birle?ir. ?ehir uzun süre bu eksen boyunda geli?ti ve Cumhuriyet döneminde yap?lan demiryolunun, ?ehrin 4km. kuzeyde bulunan istasyonuna inen yeni cadde, ayr? bir geli?me ekseni yaratt?. ?ehrin geli?mesinde, 1931’de yap?lan Fevzipa?a – Malatya ve 1937’de yap?lan Sivas – Malatya demiryolu ve karayolu önemli bir etken oldu. ?ehirde çe?itli fabrikalar kuruldu. Bunlar?n ba??nda, 1939’da aç?lan Sümerbank Pamuklu Dokuma fabrikas? ile 1956’da çal??maya ba?layan ?eker fabrikas? gelir. Malatya’da ayr?ca bir tütün-sigara fabrikas?, kiremit fabrikalar?, kay?s? i?leme fabrikalar?, de?irmencilik sanayii ve konfeksiyon sanayii de vard?r. Malatya, çevresinin çe?itli tar?m ürünleri (tah?l, baklagiller, ba?ta kay?s? olmak üzere çe?itli meyveler, deri vb.) için canl? bir ticaret merkezidir. Cumhuriyet dönemi ba??nda 20.000’i bulmayan ?ehir nüfusunun, bugün 450.000’i a?mas?yla Malatya, Türkiye’nin h?zla büyüyen bir ?ehri durumuna gelmi?tir. 1948’de 44 mahalle içinde 5.000 evi vard?, bugün ise merkezde 163 mahallesi ile geli?mesini sürdürmektedir.
Kaynaklar: Meydan Larousse – Ana Britannica
kaynak;[Only Registered Users Can See Links]